Η τρισκαιδεκαφοβία είναι ο φόβος για τον αριθμό δεκατρία, που θεωρείται πρόληψη.Το δεκατρία μπορεί να θεωρείται "κακός" αριθμός απλά επειδή είναι μια μονάδα πάνω από το δώδεκα, που είναι δημοφιλής αριθμός σε πολλούς πολιτισμούς (λόγω του ότι είναι εξαιρετικά σύνθετος αριθμός). Όταν μια ομάδα δεκατριών αντικειμένων διαιρεθεί στα δυο, στα τρία, στα τέσσερα ή στα έξι, πάντα ένα αντικείμενο περισσεύει.
1. Ο αριθμός 13 έχει για κάποιους βιβλικές προεκτάσεις. Στο Μυστικό Δείπνο, μετά τον οποίο ο Ιούδας πρόδωσε τον Ιησού, οι συνδαιτυμόνες ήταν 13.
2.Σχέση έχει επίσης το γεγονός ότι ένα σεληνοηλιακό ημερολόγιο πρέπει να έχει 13 μήνες σε κάποια χρόνια, ενώ το ηλιακό Γρηγοριανό ημερολόγιο και το σεληνιακό Ισλαμικό ημερολόγιο έχουν πάντοτε 12 μήνες σε ένα χρόνο.
3. Η τρισκαιδεκαφοβία μπορεί να επηρέαζε και τους Βίκινγκς-πιστεύεται ότι ο Λόκι στη σκανδιναβική μυθολογία ήταν ο 13ος θεός, κατά τον ίδιο τρόπο που στο Χριστιανισμό ο Σατανάς θεωρείται ο 13ος άγγελος.
4.Ο κώδικας του Χαμουραμπί, που γράφτηκε στη Μεσοποταμία περίπου το 1686 π.Χ., παραλείπει τον αριθμό 13. Κάτι τέτοιο υπονοεί ότι η πρόληψη υπήρχε πολύ πριν τη Χριστιανική εποχή.
5.Ακόμα ο αριθμός 13 λογίζεται ως γρουσούζικος από την πρώιμη αρχαιότητα, ο οποίος συνδυάστηκε αργότερα με τις αποφράδες ημέρες (Τρίτη και Παρασκευή) και γεννήθηκαν σωρεία προλήψεων που «ταλανίζουν» το νου μας ως σήμερα.
6.Οι σχετικές με το 13 προλήψεις δημιουργήθηκαν με την ανακάλυψη του δωδεκαδικού συστήματος, σύμφωνα με το οποίο το 12 είναι ο τέλειος αριθμός: 12 οι ώρες της μέρας και της νύχτας, 12 οι μήνες, τα ζώδια, 12 και οι άθλοι του Ηρακλή! Με την προσθήκη του αριθμού «ένα» σ’ αυτό το ιερό 12 σχηματιζόταν η αρχή ενός νέου κύκλου. Το συμβολικό αυτό άλμα προς το καινούριο «άγνωστο», που αντιπροσώπευε ο αριθμός 13, προκάλεσε ανησυχία στους ανθρώπους κι έτσι άρχισαν να του αποδίδουν ευθύνες για τα ατυχή συμβάντα. Ο Φίλιππος Β’ της Μακεδονίας λέγεται πως πέθανε αφότου τοποθέτησε το άγαλμά του δίπλα σε αυτά των δώδεκα θεών του Ολύμπου.
7.O αριθμός 13 πάνω στη Mεγάλη Σφραγίδα
O αριθμός 13 εμφανίζεται μέσα από διάφορα σύμβολα πάμπολλες φορές πάνω στη Mεγάλη Σφραγίδα των HΠA:
-13 αστέρια στον αστερισμό πάνω από το κεφάλι του αετού
-13 λωρίδες στην ασπίδα πάνω στο στήθος του αετού
-13 βέλη στο αριστερό πόδι του αετού
-13 φύλλα και 13 ελιές στο κλαδί ελιάς στο δεξί πόδι του αετού
-13 επίπεδα στην κόλουρη πυραμίδα
-13 γράμματα στα ρητά «e pluribus unum» και «annuit coeptis»
-13 βασικά σύμβολα πάνω στις δυο πλευρές της σφραγίδας
-13 μέλη και σύμβουλοι στις 3 επιτροπές της Mεγάλης Σφραγίδας
8.Στα ξενοδοχεία δεν υπάρχει σαν αριθμός δωματίου το νούμερο 13
Δευτέρα 21 Φεβρουαρίου 2011
Δευτέρα 7 Φεβρουαρίου 2011
ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ - οι δυνάμεις του Χάους έχουν νικήσει κατά κράτος
Είναι καιρός πια να ενηλικιωθούμε και να ωριμάσουμε, για να σώσουμε όχι μόνο τον άνθρωπο αλλά και τον πλανήτη Γη που τόσο μεγαλόψυχα μας φιλοξενεί. Ας καταλάβουμε καλά, ότι ο Άνθρωπος είναι ενιαίος και ότι η δωρεά της ζωής που είναι ίδια για όλους, τον προορίζει να γευτεί με όλους τους πόρους του σώματος, του πνεύματος και της ψυχής του την απόλυτη ευδαιμονία που μπορεί να του εξασφαλίσει η ειρηνική συνύπαρξη με τους άλλους και με τη φύση, που θα του επιτρέψουν να αναπτύξει στο έπακρο τις δημιουργικές του δυνάμεις. Τόσο στη σφαίρα του υλικού όσο και του πνευματικού κόσμου.
Είμαι βέβαιος, ότι εάν η Ευρώπη επιλέξει αυτόν τον δρόμο, είναι ικανή να μεταβάλει τη σημερινή Κόλαση σε Παράδεισο
Είμαι βέβαιος, ότι εάν η Ευρώπη επιλέξει αυτόν τον δρόμο, είναι ικανή να μεταβάλει τη σημερινή Κόλαση σε Παράδεισο
Έτσι ξέμεινε η Βουλή από στενογράφους! Σοφία Βούλτεψη
Έτσι ξέμεινε η Βουλή από στενογράφους!
Η ανακοίνωση ότι ολοκληρώθηκε ο διαγωνισμός του ΑΣΕΠ για την πρόσληψη είκοσι περίπου στενογράφων στη Βουλή έγινε με τις δέουσες τυμπανοκρουσίες που επιβάλλει η επιχείρηση «διαύγεια». Πρώτη φορά έγινε κανονικός διαγωνισμός για να προσληφθεί κάποιος στη Βουλή, να μην το γιορτάσουμε;
Μετά άρχισε κάτι να μας τρώει. Μα με τόσο πολυπληθές προσωπικό, χρειαζόταν να προσλάβει κι’ άλλους η Βουλή; Χρειαζόταν, μας είπαν. Είδαμε και τον πρώην αντιπρόεδρο της Βουλής Γ. Τραγάκη (στο Αποκαλυπτικό Δελτίο του Γιάννη Παπαγιάννη στο EXTRA-3) να αναπτύσσει το πρακτικό μέρος της υπόθεσης – παρατηρήθηκε έλλειψη στενογράφων, υπήρξαν και κάποιες συνταξιοδοτήσεις…
Την πραγματικότητα, βέβαια, όλοι την φαντάζονται: Οι περισσότεροι από αυτούς που προσελήφθησαν όλα αυτά τα χρόνια δεν σκάμπαζαν από στενογραφία. Σκάμπαζαν από ρουσφέτια και βολέματα. Και βέβαια, για να στείλει κανείς κάποιους από αυτούς να μάθουν στενογραφία, ώστε να καλυφθεί το κενό εκ των έσω, ούτε λόγος.
Για την έλλειψη προσωπικού με εξειδικευμένες, διαφόρων ειδικοτήτων, γνώσεις, μπορώ να σας βεβαιώσω. Λύσσα σε πιάνει όταν, για παράδειγμα, βρίσκεσαι στο εξωτερικό για εκπροσώπηση της χώρας σε σοβαρούς διεθνείς οργανισμούς και διαπιστώνεις πως από την Αθήνα δεν μπορείς να περιμένεις καμιά βοήθεια.
Έχεις μαζί σου τους δύο μοναδικούς υπαλλήλους που μπορούν να βοηθήσουν. Χρειάζεται, όμως, μια βοήθεια από την Ελλάδα. Επειγόντως. Οργανώνεται αγωνιώδης σύσκεψη:
«Να τηλεφωνήσουμε στην τάδε». «Σιγά μην την βρούμε τέτοια ώρα».
«Να το ζητήσουμε από τον τάδε». «Αυτός, αμφιβάλλω αν μπορεί να στείλει ένα φαξ».
«Να ειδοποιήσουμε τον αποπάνω». «Πλάκα κάνεις. Αυτός μόνο τον τίτλο έχει».
«Δεν μιλάμε με την έτσι;». «Αυτή δεν ξέρει πού πέφτουν τα Σκόπια, το έγγραφο θα μας βρει;»
«Ε, και τι θα κάνουμε, βρε παιδιά; Θα πέσουμε αμαχητί;»
«Ο, τι συνήθως. Τα χαρτιά που έχουμε μαζί μας, το μυαλό μας και το θράσος μας».
Μετά την μάχη, ο απολογισμός: «Δεν πάει άλλο. Μόλις πάμε στην Αθήνα θα φύγουν αυτοί από κει, το τμήμα είναι νευραλγικό, δεν σηκώνει αστεία. Θα ζητήσουμε ανθρώπους που ξέρουν».
Πίσω στην Αθήνα, προσγείωση στη σκληρή πραγματικότητα: Εντάξει, το προωθούμε, πέσανε κάτι τηλέφωνα, να ξεχαστεί και θα το φτιάξουμε…
Φυσικά, δεν φτιάχνεται τίποτε. Απλώς, στην επόμενη αποστολή κουβαλάς δυο βαλίτσες έγγραφα, όλα τα στικάκια του κόσμου, το φιλότιμό σου (που δεν περιμένεις να επιβραβευτεί) και πορεύεσαι σαν τον λύκο που έχει χοντρό τον σβέρκο σου.
Ορκίζομαι πως οι παραπάνω σκηνές είναι πραγματικές. ΕΧΟΥΝ ΣΥΜΒΕΙ. Και υποθέτω ότι εξακολουθούν να συμβαίνουν.
Αλλά παρ’ όλα αυτά, κάθε φορά που συζητείται ο προϋπολογισμός της Βουλής, οι πάσης φύσεως αμοιβές των εργαζομένων στο ευαγές ίδρυμα είναι υπερδιπλάσιες από τις αμοιβές των βουλευτών. Λιγότερη από μισή σελίδα καταλαμβάνουν οι «παροχές» προς τους εκπροσώπους του λαού, μιάμιση σελίδα οι παροχές προς τους υπόλοιπους!
Οι τελευταίοι ουδέποτε διαμαρτυρήθηκαν – εκτός από μερικούς «γραφικούς». Ξέρουν πως όλοι εκεί μέσα έχουν ένα «γερό δόντι». Και επιπλέον, γιατί να διαμαρτυρηθούν επειδή αυτοί που δεν γνωρίζουν στενογραφία είναι περισσότεροι και κερδίζουν περισσότερα. Ελάχιστοι είναι οι πολιτικοί που δεν πέτυχαν – έστω δεν ζήτησαν – τον διορισμό κάποιου δικού τους ανθρώπου στη Βουλή.
Όχι τυχαία, από 643 που ήσαν οι υπάλληλοι της Βουλής το 2000, έχουν ξεπεράσει τους 1.500 (χωρίς τους μετακλητούς επιστημονικούς συνεργάτες και τους αποσπασμένους στα βουλευτικά και κομματικά γραφεία δημοσίους υπαλλήλους, καθώς και σε εκείνα πρώην πρωθυπουργών, πρώην προέδρων κομμάτων, τους αστυνομικούς κλπ). Αν τους σουμάρουμε όλους, φθάνουμε τις πέντε χιλιάδες.
Γι’ αυτό και κάθε φορά που γινόταν συζήτηση για τους βουλευτικούς μισθούς, οι εκπρόσωποι του έθνους ούτε που διανοήθηκαν να εκστομίσουν πως υπάρχουν κι’ άλλοι, πιο προνομιούχοι από τους ίδιους, που δεν χρειάζεται καν να κυνηγάνε με ένα σωρό εξευτελιστικούς τρόπους τον σταυρό για να συνεχίσουν να υπάρχουν.
Φτάσαμε έτσι στον Ιανουάριο του 2010 με τις συζητήσεις για το υπέρογκο προσωπικό, τους δεκαέξι μισθούς, τα επιδόματα, τους κρυφούς κωδικούς, με τους ασαφείς τίτλους όπως «Αποζημίωση μελών συλλογικών οργάνων». Άρχισαν οι περικοπές, οι διαμαρτυρίες, οι «θυσίες».
Αλλά και μετά από αυτά, τον Μάρτιο, στη Βουλή έφθασαν κι’ άλλοι υπάλληλοι: 232 άτομα από… παλαιότερες υποχρεώσεις. Αλλά φαίνεται πως ούτε μεταξύ των νεοφερμένων υπήρχαν στενογράφοι.
Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι στη Βουλή βλέπεις να βουρλίζονται από Επιτροπή σε Επιτροπή τα ίδια και τα ίδια άτομα. Επειδή μόνο αυτοί ξέρουν στενογραφία!
Είναι αλήθεια ότι συνολικά, μέσα στο χάος των δημοσίων δαπανών, η Βουλή κοστίζει τα λιγότερα – 3,7 τοις χιλίοις στο σύνολο του κρατικού προϋπολογισμού. Η νοοτροπία, όμως, δίνει τον τόνο. Και εξηγεί γιατί φτάσαμε ως εδώ. Επειδή τα ίδια έγιναν παντού.
Έτσι εξηγείται, επίσης, το γεγονός ότι τον Ιούνιο του 2008, τη μέρα που στο Euro έπαιζαν η Γαλλία και η Ιταλία, το εντευκτήριο είχε γεμίσει από… ενενήντα βουλευτές, οι οποίοι παρακολουθούσαν τον αγώνα την ώρα που στην Ολομέλεια διεξαγόταν η συζήτηση επί της πρότασης του ΠΑΣΟΚ για διενέργεια δημοψηφίσματος για τη Συνθήκη της Λισαβόνας. Μέρες έγραφαν γι’ αυτό οι εφημερίδες.
Να μην πούμε τι συνέβη την ημέρα που έπαιζε η Ελλάδα εναντίον της Σουηδίας. Στην αίθουσα της Ολομέλειας υπήρχαν έξι βουλευτές και τέσσερα μέλη του προεδρείου!
Τα ίδια έγιναν και όταν στην Επιτροπή Οικονομικών συζητείτο το θέμα του ΟΤΕ. Από τα 49 άτομα που αριθμούσε η Επιτροπή (Οικονομικών βεβαίως, βεβαίως, περιζήτητη λόγω των πολλών συνεδριάσεων – τα αποτελέσματα τα βλέπουμε), οι παρόντες σε καμιά στιγμή δεν ξεπέρασαν τους δέκα.
Άντε μετά, με τέτοια συμπεριφορά, να τα βάλεις με τους υπαλλήλους που υπομειδιούν ατενίζοντας τις κενές αίθουσες. Υπομειδιούν και όταν ακούνε να οργανώνονται «τσάρτερ της χαράς» για να πάνε, λέει, να ενισχύσουν οι βουλευτές τους ποδοσφαιριστές της Εθνικής!
Δεν υπάρχει μόνο το ποδόσφαιρο, υπάρχει και ο… εκκλησιασμός! Τον Μάρτιο του 2010 το φορολογικό νομοσχέδιο συζητήθηκε με συνοπτικές διαδικασίες, διότι μετά την Μ. Τετάρτη κάποιοι βουλευτές ήθελαν να πηγαίνουν κάθε βράδυ στην Εκκλησία! Κι’ αυτά τα βλέπουν οι υπάλληλοι και υπομειδιούν.
Τότε ήταν που ο υπουργός των Οικονομικών ενημέρωσε το Σώμα για τα σκληρότερα μέτρα στην μεταπολεμική μας Ιστορία και εκείνη τη στιγμή το «Σώμα» δεν αριθμούσε πάνω από πέντε άτομα. (Υπάρχει η σχετική αποδεικτική φωτογραφία).
Ο ίδιος ο πρώην Πρόεδρος της Βουλής Απόστολος Κακλαμάνης, διαμαρτυρήθηκε διότι η συζήτηση του κάθε άρθρου του «Καλλικράτη» δεν πήρε πάνω από πέντε λεπτά. Λέτε να μην τα είδαν κι’ αυτά οι υπάλληλοι; Οπότε, σου λένε (και ορθώς) αφού αυτοί παίρνουν τζάμπα τον μισθό τους, εμείς γιατί να σκοτωνόμαστε;
Κι’ ας υπήρξαν πάντα από τους πιο καλοπληρωμένους υπαλλήλους του Δημοσίου, καθώς στη Βουλή ο πρώτος μισθός του πτυχιούχου Ανώτατης Σχολής ήταν το 2010 2.329 ευρώ. (Τελικά, ο 15ος και 16ος μισθός ενσωματώθηκαν στον βασικό μισθό και μετά έγιναν οι περικοπές κατά το ποσοστό που περικόπηκαν τα εισοδήματα των υπολοίπων δημοσίων υπαλλήλων).
Την ίδια ώρα, το Ταμείο Αλληλοβοηθείας Υπαλλήλων Βουλής έχει την ευθύνη και τα έσοδα από την μίσθωση των κυλικείων και του εστιατορίου της Βουλής, όπως και τα ενοίκια της στεγαζόμενης τράπεζας και (παλαιότερα) του γραφείου της Ολυμπιακής. Παράλληλα, στο ταμείο αυτό πηγαίνουν και τα δικαιώματα ανακύκλωσης χαρτιού! Προκηρύσσουν διαγωνισμούς, κάνουν αναθέσεις - απίθανα πράγματα, απίθανες συνδικαλιστικές παροχές!
Φυσικά, όπως και σε όλες τις άλλες περιπτώσεις απαράδεκτων προνομίων και γελοίων επιδομάτων, δεν φταίνε αυτοί – άσε που η μπάλα παίρνει και τους φιλότιμους που γυρίζουν σαν τις σβούρες.
Ουδείς σ’ αυτή τη χώρα αυτοδιορίστηκε, ούτε πήγε στα ταμεία και πήρε χρήματα από μόνος του. Κάποιοι του τα έδωσαν. Το ψάρι βρωμάει από το κεφάλι.
Συχνά, το κεφάλι αυτό είναι και ευρωπαϊκό.
Στις αρχές του 2010 έγινε ο κακός χαμός. Η Κομισιόν συγκρούστηκε με τις χώρες-μέλη της ΕΕ (τις παρέπεμψε μάλιστα στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο) επειδή αντέδρασαν στις προγραμματισμένες αυξήσεις για τους 50.000 υπαλλήλους των Βρυξελλών! Η αύξηση ήταν της τάξης του 3,5%, αλλά οι χώρες (και φυσιολογικά) την βρήκαν υπερβολική τη στιγμή που παντού είχαν επιβληθεί περικοπές και λιτότητα.
«Τώρα πρέπει να αποφασίσει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αν θα πρέπει να σεβαστούμε τις προγραμματισμένες αυξήσεις», είχε πει η εκπρόσωπος της Κομισιόν!
Κι’ όταν εφαρμόστηκε (λέμε τώρα) η Συνθήκη της Λισαβόνας, το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο αποφάσισε την πρόσληψη άλλων 150 υπαλλήλων για να ανταπεξέλθουν οι ευρωβουλευτές στον αυξημένο (λέμε τώρα) φόρτο εργασίας.
Όπως βλέπετε, τίποτε δεν είναι τυχαίο…
Η ανακοίνωση ότι ολοκληρώθηκε ο διαγωνισμός του ΑΣΕΠ για την πρόσληψη είκοσι περίπου στενογράφων στη Βουλή έγινε με τις δέουσες τυμπανοκρουσίες που επιβάλλει η επιχείρηση «διαύγεια». Πρώτη φορά έγινε κανονικός διαγωνισμός για να προσληφθεί κάποιος στη Βουλή, να μην το γιορτάσουμε;
Μετά άρχισε κάτι να μας τρώει. Μα με τόσο πολυπληθές προσωπικό, χρειαζόταν να προσλάβει κι’ άλλους η Βουλή; Χρειαζόταν, μας είπαν. Είδαμε και τον πρώην αντιπρόεδρο της Βουλής Γ. Τραγάκη (στο Αποκαλυπτικό Δελτίο του Γιάννη Παπαγιάννη στο EXTRA-3) να αναπτύσσει το πρακτικό μέρος της υπόθεσης – παρατηρήθηκε έλλειψη στενογράφων, υπήρξαν και κάποιες συνταξιοδοτήσεις…
Την πραγματικότητα, βέβαια, όλοι την φαντάζονται: Οι περισσότεροι από αυτούς που προσελήφθησαν όλα αυτά τα χρόνια δεν σκάμπαζαν από στενογραφία. Σκάμπαζαν από ρουσφέτια και βολέματα. Και βέβαια, για να στείλει κανείς κάποιους από αυτούς να μάθουν στενογραφία, ώστε να καλυφθεί το κενό εκ των έσω, ούτε λόγος.
Για την έλλειψη προσωπικού με εξειδικευμένες, διαφόρων ειδικοτήτων, γνώσεις, μπορώ να σας βεβαιώσω. Λύσσα σε πιάνει όταν, για παράδειγμα, βρίσκεσαι στο εξωτερικό για εκπροσώπηση της χώρας σε σοβαρούς διεθνείς οργανισμούς και διαπιστώνεις πως από την Αθήνα δεν μπορείς να περιμένεις καμιά βοήθεια.
Έχεις μαζί σου τους δύο μοναδικούς υπαλλήλους που μπορούν να βοηθήσουν. Χρειάζεται, όμως, μια βοήθεια από την Ελλάδα. Επειγόντως. Οργανώνεται αγωνιώδης σύσκεψη:
«Να τηλεφωνήσουμε στην τάδε». «Σιγά μην την βρούμε τέτοια ώρα».
«Να το ζητήσουμε από τον τάδε». «Αυτός, αμφιβάλλω αν μπορεί να στείλει ένα φαξ».
«Να ειδοποιήσουμε τον αποπάνω». «Πλάκα κάνεις. Αυτός μόνο τον τίτλο έχει».
«Δεν μιλάμε με την έτσι;». «Αυτή δεν ξέρει πού πέφτουν τα Σκόπια, το έγγραφο θα μας βρει;»
«Ε, και τι θα κάνουμε, βρε παιδιά; Θα πέσουμε αμαχητί;»
«Ο, τι συνήθως. Τα χαρτιά που έχουμε μαζί μας, το μυαλό μας και το θράσος μας».
Μετά την μάχη, ο απολογισμός: «Δεν πάει άλλο. Μόλις πάμε στην Αθήνα θα φύγουν αυτοί από κει, το τμήμα είναι νευραλγικό, δεν σηκώνει αστεία. Θα ζητήσουμε ανθρώπους που ξέρουν».
Πίσω στην Αθήνα, προσγείωση στη σκληρή πραγματικότητα: Εντάξει, το προωθούμε, πέσανε κάτι τηλέφωνα, να ξεχαστεί και θα το φτιάξουμε…
Φυσικά, δεν φτιάχνεται τίποτε. Απλώς, στην επόμενη αποστολή κουβαλάς δυο βαλίτσες έγγραφα, όλα τα στικάκια του κόσμου, το φιλότιμό σου (που δεν περιμένεις να επιβραβευτεί) και πορεύεσαι σαν τον λύκο που έχει χοντρό τον σβέρκο σου.
Ορκίζομαι πως οι παραπάνω σκηνές είναι πραγματικές. ΕΧΟΥΝ ΣΥΜΒΕΙ. Και υποθέτω ότι εξακολουθούν να συμβαίνουν.
Αλλά παρ’ όλα αυτά, κάθε φορά που συζητείται ο προϋπολογισμός της Βουλής, οι πάσης φύσεως αμοιβές των εργαζομένων στο ευαγές ίδρυμα είναι υπερδιπλάσιες από τις αμοιβές των βουλευτών. Λιγότερη από μισή σελίδα καταλαμβάνουν οι «παροχές» προς τους εκπροσώπους του λαού, μιάμιση σελίδα οι παροχές προς τους υπόλοιπους!
Οι τελευταίοι ουδέποτε διαμαρτυρήθηκαν – εκτός από μερικούς «γραφικούς». Ξέρουν πως όλοι εκεί μέσα έχουν ένα «γερό δόντι». Και επιπλέον, γιατί να διαμαρτυρηθούν επειδή αυτοί που δεν γνωρίζουν στενογραφία είναι περισσότεροι και κερδίζουν περισσότερα. Ελάχιστοι είναι οι πολιτικοί που δεν πέτυχαν – έστω δεν ζήτησαν – τον διορισμό κάποιου δικού τους ανθρώπου στη Βουλή.
Όχι τυχαία, από 643 που ήσαν οι υπάλληλοι της Βουλής το 2000, έχουν ξεπεράσει τους 1.500 (χωρίς τους μετακλητούς επιστημονικούς συνεργάτες και τους αποσπασμένους στα βουλευτικά και κομματικά γραφεία δημοσίους υπαλλήλους, καθώς και σε εκείνα πρώην πρωθυπουργών, πρώην προέδρων κομμάτων, τους αστυνομικούς κλπ). Αν τους σουμάρουμε όλους, φθάνουμε τις πέντε χιλιάδες.
Γι’ αυτό και κάθε φορά που γινόταν συζήτηση για τους βουλευτικούς μισθούς, οι εκπρόσωποι του έθνους ούτε που διανοήθηκαν να εκστομίσουν πως υπάρχουν κι’ άλλοι, πιο προνομιούχοι από τους ίδιους, που δεν χρειάζεται καν να κυνηγάνε με ένα σωρό εξευτελιστικούς τρόπους τον σταυρό για να συνεχίσουν να υπάρχουν.
Φτάσαμε έτσι στον Ιανουάριο του 2010 με τις συζητήσεις για το υπέρογκο προσωπικό, τους δεκαέξι μισθούς, τα επιδόματα, τους κρυφούς κωδικούς, με τους ασαφείς τίτλους όπως «Αποζημίωση μελών συλλογικών οργάνων». Άρχισαν οι περικοπές, οι διαμαρτυρίες, οι «θυσίες».
Αλλά και μετά από αυτά, τον Μάρτιο, στη Βουλή έφθασαν κι’ άλλοι υπάλληλοι: 232 άτομα από… παλαιότερες υποχρεώσεις. Αλλά φαίνεται πως ούτε μεταξύ των νεοφερμένων υπήρχαν στενογράφοι.
Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι στη Βουλή βλέπεις να βουρλίζονται από Επιτροπή σε Επιτροπή τα ίδια και τα ίδια άτομα. Επειδή μόνο αυτοί ξέρουν στενογραφία!
Είναι αλήθεια ότι συνολικά, μέσα στο χάος των δημοσίων δαπανών, η Βουλή κοστίζει τα λιγότερα – 3,7 τοις χιλίοις στο σύνολο του κρατικού προϋπολογισμού. Η νοοτροπία, όμως, δίνει τον τόνο. Και εξηγεί γιατί φτάσαμε ως εδώ. Επειδή τα ίδια έγιναν παντού.
Έτσι εξηγείται, επίσης, το γεγονός ότι τον Ιούνιο του 2008, τη μέρα που στο Euro έπαιζαν η Γαλλία και η Ιταλία, το εντευκτήριο είχε γεμίσει από… ενενήντα βουλευτές, οι οποίοι παρακολουθούσαν τον αγώνα την ώρα που στην Ολομέλεια διεξαγόταν η συζήτηση επί της πρότασης του ΠΑΣΟΚ για διενέργεια δημοψηφίσματος για τη Συνθήκη της Λισαβόνας. Μέρες έγραφαν γι’ αυτό οι εφημερίδες.
Να μην πούμε τι συνέβη την ημέρα που έπαιζε η Ελλάδα εναντίον της Σουηδίας. Στην αίθουσα της Ολομέλειας υπήρχαν έξι βουλευτές και τέσσερα μέλη του προεδρείου!
Τα ίδια έγιναν και όταν στην Επιτροπή Οικονομικών συζητείτο το θέμα του ΟΤΕ. Από τα 49 άτομα που αριθμούσε η Επιτροπή (Οικονομικών βεβαίως, βεβαίως, περιζήτητη λόγω των πολλών συνεδριάσεων – τα αποτελέσματα τα βλέπουμε), οι παρόντες σε καμιά στιγμή δεν ξεπέρασαν τους δέκα.
Άντε μετά, με τέτοια συμπεριφορά, να τα βάλεις με τους υπαλλήλους που υπομειδιούν ατενίζοντας τις κενές αίθουσες. Υπομειδιούν και όταν ακούνε να οργανώνονται «τσάρτερ της χαράς» για να πάνε, λέει, να ενισχύσουν οι βουλευτές τους ποδοσφαιριστές της Εθνικής!
Δεν υπάρχει μόνο το ποδόσφαιρο, υπάρχει και ο… εκκλησιασμός! Τον Μάρτιο του 2010 το φορολογικό νομοσχέδιο συζητήθηκε με συνοπτικές διαδικασίες, διότι μετά την Μ. Τετάρτη κάποιοι βουλευτές ήθελαν να πηγαίνουν κάθε βράδυ στην Εκκλησία! Κι’ αυτά τα βλέπουν οι υπάλληλοι και υπομειδιούν.
Τότε ήταν που ο υπουργός των Οικονομικών ενημέρωσε το Σώμα για τα σκληρότερα μέτρα στην μεταπολεμική μας Ιστορία και εκείνη τη στιγμή το «Σώμα» δεν αριθμούσε πάνω από πέντε άτομα. (Υπάρχει η σχετική αποδεικτική φωτογραφία).
Ο ίδιος ο πρώην Πρόεδρος της Βουλής Απόστολος Κακλαμάνης, διαμαρτυρήθηκε διότι η συζήτηση του κάθε άρθρου του «Καλλικράτη» δεν πήρε πάνω από πέντε λεπτά. Λέτε να μην τα είδαν κι’ αυτά οι υπάλληλοι; Οπότε, σου λένε (και ορθώς) αφού αυτοί παίρνουν τζάμπα τον μισθό τους, εμείς γιατί να σκοτωνόμαστε;
Κι’ ας υπήρξαν πάντα από τους πιο καλοπληρωμένους υπαλλήλους του Δημοσίου, καθώς στη Βουλή ο πρώτος μισθός του πτυχιούχου Ανώτατης Σχολής ήταν το 2010 2.329 ευρώ. (Τελικά, ο 15ος και 16ος μισθός ενσωματώθηκαν στον βασικό μισθό και μετά έγιναν οι περικοπές κατά το ποσοστό που περικόπηκαν τα εισοδήματα των υπολοίπων δημοσίων υπαλλήλων).
Την ίδια ώρα, το Ταμείο Αλληλοβοηθείας Υπαλλήλων Βουλής έχει την ευθύνη και τα έσοδα από την μίσθωση των κυλικείων και του εστιατορίου της Βουλής, όπως και τα ενοίκια της στεγαζόμενης τράπεζας και (παλαιότερα) του γραφείου της Ολυμπιακής. Παράλληλα, στο ταμείο αυτό πηγαίνουν και τα δικαιώματα ανακύκλωσης χαρτιού! Προκηρύσσουν διαγωνισμούς, κάνουν αναθέσεις - απίθανα πράγματα, απίθανες συνδικαλιστικές παροχές!
Φυσικά, όπως και σε όλες τις άλλες περιπτώσεις απαράδεκτων προνομίων και γελοίων επιδομάτων, δεν φταίνε αυτοί – άσε που η μπάλα παίρνει και τους φιλότιμους που γυρίζουν σαν τις σβούρες.
Ουδείς σ’ αυτή τη χώρα αυτοδιορίστηκε, ούτε πήγε στα ταμεία και πήρε χρήματα από μόνος του. Κάποιοι του τα έδωσαν. Το ψάρι βρωμάει από το κεφάλι.
Συχνά, το κεφάλι αυτό είναι και ευρωπαϊκό.
Στις αρχές του 2010 έγινε ο κακός χαμός. Η Κομισιόν συγκρούστηκε με τις χώρες-μέλη της ΕΕ (τις παρέπεμψε μάλιστα στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο) επειδή αντέδρασαν στις προγραμματισμένες αυξήσεις για τους 50.000 υπαλλήλους των Βρυξελλών! Η αύξηση ήταν της τάξης του 3,5%, αλλά οι χώρες (και φυσιολογικά) την βρήκαν υπερβολική τη στιγμή που παντού είχαν επιβληθεί περικοπές και λιτότητα.
«Τώρα πρέπει να αποφασίσει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αν θα πρέπει να σεβαστούμε τις προγραμματισμένες αυξήσεις», είχε πει η εκπρόσωπος της Κομισιόν!
Κι’ όταν εφαρμόστηκε (λέμε τώρα) η Συνθήκη της Λισαβόνας, το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο αποφάσισε την πρόσληψη άλλων 150 υπαλλήλων για να ανταπεξέλθουν οι ευρωβουλευτές στον αυξημένο (λέμε τώρα) φόρτο εργασίας.
Όπως βλέπετε, τίποτε δεν είναι τυχαίο…
Πέμπτη 16 Δεκεμβρίου 2010
Κώστα Ε. Μπέη: Η θεωρία για τα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου στον Κρίτωνα του Πλάτωνα και η επίδρασή τους στη σύγχρονη δυτική σκέψη
Κώστας Ε. Μπέης
καθηγητής της πολιτικής δικονομίας
στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, δ.ν., δ.φ.
1
Η θεωρία των θεμελιακών δικαιωμάτων
Ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός καυχάται -ευλόγως- για μια μεγάλη κατάκτησή του: το σεβασμό των θεμελιακών δικαιωμάτων του ανθρώπου, ενώπιον των οποίων κάμπτεται η παντοδυναμία του κοινού νομοθέτη. Αυτή είναι η συμβολή του πολιτικού, του δικαιικού και του φιλοσοφικού στοχασμού της δικής μας εποχής στην περαιτέρω προαγωγή του παναθρώπινου πολιτισμού που μας κληροδότησαν οι αιώνες.
Σε δικαιικό επίπεδο τα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου διασφαλίζονται έναντι της παντοδυναμίας του νομοθέτη από τα εθνικά Συντάγματα. Το ελληνικό Σύνταγμα ορίζει απεριφράστως ότι “ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της πολιτείας” (Σ 2 § 1). Από αυτήν την κεντρική παραδοχή του Συντάγματος απορρέει το πρωταρχικό θεμελιακό δικαίωμα καθενός “να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του και να συμμετέχει στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας, εφ' όσον δεν προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων και δεν παραβιάζει το Σύνταγμα ή τα χρηστά ήθη” (Σ 5 § 1).
Ο πυρήνας της σύγχρονης ενιαίας ευρωπαϊκής έννομης τάξης έχει κωδικοποιηθεί στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου του 1950 -κοινώς γνωστή ως Σύμβαση της Ρώμης- η οποία, δεν έχει αρκεστεί απλώς σε θεωρητική διακήρυξη των αναγραφόμενων σ' αυτήν θεμελιακών δικαιωμάτων του ανθρώπου, αλλ' έχει εξοπλίσει τη δραστικότητά της με την έκτοτε καθίδρυση του ευρωπαϊκού δικαστηρίου του Στρασβούργου, στο οποίο δικαιούται να προσφύγει κάθε πρόσωπο ή ένωση προσώπων εναντίον εκείνης της κυβέρνησης συμβαλλόμενου ευρωπαϊκού κράτους, του οποίου η νομοθεσία ή τα διοικητικά της όργανα προσέβαλαν θεμελιακό δικαίωμα του προσφεύγοντα. Το δικαστήριο, αν διαπιστώσει την παράβαση, υποχρεώνει την εγκαλούμενη Ε. κυβέρνηση να προσαρμόσει τη νομοθεσία της στις δεσμευτικές διατάξεις της Σύμβασης της Ρώμης και των πρόσθετων πρωτοκόλλων της, ενώ εξ άλλου την καταδικάζει να πληρώσει εύλογη χρηματική ικανοποίηση στο προσφεύγον θύμα της προσβολής.
Αυτός είναι ο πυρήνας της ουσίας και της δραστικότητας της σύγχρονης θεωρίας για τα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου.
2
Ο Κρίτων του Πλάτωνα ως απώτερη πηγή της θεωρίαςγια τα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου
Ο Adomeit, διαπρεπής καθηγητής της φιλοσοφίας του δικαίου και του εργατικού δικαίου στη Νομική Σχολή της Κολωνίας, έχει τεκμηριωμένα υποστηρίξει ότι απώτερη πηγή της θεωρίας των θεμελιακών δικαιωμάτων είναι η διδασκαλία του Σωκράτη, έτσι όπως αυτή αποτυπώνεται στον Κρίτωνα του Πλάτωνα[2].
Έχω διαβάσει πολλές φορές τον Κρίτωνα. Και ήμουν πάντα με την εντύπωση πως το κεντρικό μήνυμα αυτού του πλατωνικού διαλόγου εξαντλείται στην αποθέωση της φιλοπατρίας, ως αξίας καθ' αυτήν. Όντως ο Σωκράτης είναι πιστός στους νόμους της πατρίδας του, πρόθυμος να υποβληθεί στην επικείμενη θανάτωσή του, στην οποία καταδικάστηκε από το αρμόδιο δικαστήριο κατά τους πάτριους νόμους:
και εν πολέμω και εν δικαστηρίω και πανταχού ποιητέον, ά αν κελεύη η πόλις και η πατρίς[3].
Όμως η υποταγή του Σωκράτη στην κυριαρχία των νόμων δέν είναι τυφλή. Εντάσσεται μέσα στο σιωπηρό κοινωνικό συμβόλαιο, το οποίο έχει καταρτιστεί μ' ελεύθερη βούληση. Έτσι φέρονται οι νόμοι να του θυμίζουν οτι:
ξυνθήκας τας προς ημάς αυτούς και ομολογίας (...) ουχ υπο ανάγκης ομολογήσας, ουδέ απατηθείς, ουδέ εν ολίγω χρόνω αναγκασθείς βουλεύσασθαι, αλλ' εν έτεσιν εβδομήκοντα, εν οίς εξήν σοι απιέναι, ει μή ηρέσκομεν ημείς μηδέ δίκαια εφαίνοντό σοι αι ομολογίαι είναι[4].
Η υποταγή στους νόμους συνιστά λοιπόν, ήδη κατά τη σωκρατική διδασκαλία, την αντιπαροχή του πολίτη για τις υπηρεσίες, τις οποίες συμφωνείται να του προσφέρει η αντισυμβαλλόμενη κρατική εξουσία. Αυτή δε η αντιπροσφορά των νόμων προς τους πολίτες, στο πλαίσιο του καταρτιζόμενου κοινωνικού συμβολαίου, διαρθρώνεται στις ακόλουθες θεμελιακές δεσμεύσεις της πολιτείας, με τ' αντίστοιχα προς αυτές θεμελιακά δικαιώματα των πολιτών:
(α) να μπορεί ο πολίτης ν' αναπτύσσει την προσωπικότητά του, έχοντας ως στόχο την ευδαιμονία, αντί του να σέρνεται -εξουθενωμένος- μέσα στη βιοπάλη:
ου το ζήν (...) αλλά το εύ ζήν[5].
Πρόκειται για το ατομικό δικαίωμα, το οποίο στη δική μας εποχή, κατοχυρώνεται από το προαναφερόμενο άρθρο 5 § 1 Σ.
(β) Να μπορεί ο πολίτης να εκφράζει και να διαδίδει τους στοχασμούς του, καθώς και να συμπράττει στις δημοκρατικές διαδικασίες, διαμέσου των οποίων ασκείται η κρατική εξουσία, κάτι που τότε περιελάμβανε και το δικαίωμα του να συμβάλλει στην αλλαγή και βελτίωση της έννομης τάξης:
δυοίν θάτερα, ή πείθειν ημάς ή ποιείν[6] ά αν κελεύη, και πάσχειν, εάν τι προστάττη παθείν[7].
Πρόκειται για το ατομικό δικαίωμα, το οποίο στη δική μας εποχή κατοχυρώνεται κυρίως από το άρθρο 14 § 1 Σ, που ορίζει οτι “καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρώντας τους νόμους τους κράτους”, καθώς και από άρθρα 29 και 51 Σ, που καθιερώνουν τα δικαιώματα για ίδρυση πολιτικών κομμάτων και συμμετοχή σ' αυτά, με το περαιτέρω ειδικότερο δικαίωμα κάθε Έλληνα πολίτη να εκλέγει ή να εκλέγεται διαμέσου αυτών.
Όμως, στο πολίτευμα της άμεσης αθηναϊκής δημοκρατίας, το θεμελιακό τούτο δικαίωμα του πολίτη ήταν πολύ πιό δραστικό απο ό,τι μόνο θεωρητικώς και μόνον απο λίγους μπορεί σήμερα ν' ασκηθεί. Και τούτο, γιατι κατά τους νόμους της αθηναϊκής πολιτείας ίσχυε ο θεσμός της λεγόμενης διαχειροτονίας των νόμων:
των δε νόμων των κειμένων μή εξείναι λύσαι μηδένα, εάν μή εν νομοθέταις. τότε δ' εξείναι τω βουλομένω Αθηναίων λύειν, έτερον τιθέντι ανθ' ότου άν λύη· διαχειροτονίαν δε ποιείν τους προέδρους περι τούτων των νόμων, πρώτον μεν περι του κειμένου, ει δοκεί επιτήδειος είναι τω δήμω τω Αθηναίων ή ού, έπειτα περι του τιθεμένου. Οπότερον δ' άν χειροτονήσωσιν οι νομοθέται, τούτον κύριον είναι[8].
Σ' αυτήν τη διαχειροτονία των νόμων προτρέπονταν και ενθαρρύνονταν οι πολίτες:
επι δε της πρώτης πρυτανείας τη ενδεκάτη εν τω δήμω, επειδάν εύξηται ο κήρυξ, επιχειροτονίαν ποιείν των νόμων[9].
Η εκ μέρους των νομοθετών κατάργηση του ισχύοντα νόμου και η θέσπιση νέου, στη θέση του καταργουμένου, κατ' αποδοχή της σχετικής πρότασης Αθηναίου πολίτη, ονομαζόταν διαχειροτονία, ενώ η επιψήφιση (επικύρωση) του ήδη ισχύοντα νόμου ονομαζόταν επιχειροτονία.
Εξ άλλου, για να εκτιμηθεί αυτός ο άγνωστος στη δική μας εποχή θεσμός, στο πλαίσιο του οποίου ο Αθηναίος πολίτης είχε άμεσο και δραστικό δικαίωμα πρότασης νέων νόμων, θα πρέπει να ληφθεί υπ' όψη οτι η (πεντηκονταμελής και από ενιαία εκάστοτε φυλή προερχόμενη) πρυτανεία, κάτω απο την προεδρία του επιστάτη, είχε ως αποστολή να συγκαλεί τα δυό νομοθετικά σώματα της αθηναϊκής πολιτείας, δηλαδή τη βουλή των (κληρωτών) πεντακοσίων και την εκκλησία του δήμου. Κάθε μιά απο τις δέκα αθηναϊκές φυλές έστελνε τους (κληρωτούς) εκπροσώπους της στην πρυτανεία για τριάντα πέντε ή τριάντα έξι ημέρες (δηλαδή το ένα δέκατο του έτους). Η πρώτη πρυτανεία άρχιζε στις 16 Ιουλίου κάθε χρόνου. Συνακόλουθα η ενδέκατη ημέρα της πρώτης πρυτανείας ήταν η 27η Ιουλίου. Εκείνην την ημέρα ο κήρυκας καλούσε κάθε Αθηναίο πολίτη που το επιθυμούσε να κάνει γραπτή πρόταση για την κατάργηση συγκεκριμένου νόμου που ίσχυε και τη θέσπιση νέου διαφορετικού.
(γ) Να μπορεί ο πολίτης ν' απολαμβάνει τ' αγαθά του τέκνου μέσα σε προστατευόμενη απο τους νόμους οικογένεια, καθώς και τα αγαθά του πολίτη ελεύθερης πολιτείας, και ιδίως να έχει ελεύθερη πρόσβαση στη μόρφωση και στην καλλιέργειά του:
ημείς γαρ σε γεννήσαντες, εκθρέψαντες, παιδεύσαντες, μεταδόντες απάντων ών οίοι τ' ήμεν καλών σοι και τοις άλλοις πάσιν πολίταις[10].
Πρόκειται για τα ατομικά δικαιώματα που στην εποχή μας κατοχυρώνονται απο τα άρθρα 16 (για το δικαίωμα στην εκπαίδευση) και 21 Σ (για την προστασία του γάμου και της οικογένειας).
(δ) Να μπορεί ο πολίτης να εγκαταλείψει τη χώρα του και να εγκατασταθεί οπουδήποτε αλλού στο εξωτερικό, σε τόπο της δικής του ελεύθερης εκλογής:
προαγορεύομεν τω εξουσίαν πεποιηκέναι Αθηναίων τω βουλομένω, επειδά δοκιμασθή και ίδη τα εν τη πόλει πράγματα και ημάς τους νόμους, ώ αν μή αρέσκωμεν ημείς, εξείναι λαβόντα τα αυτού απιέναι όποι αν βούληται υμών εις αποικίαν ιέναι, εί μή αρέσκοιμεν ημείς τε και η πόλις, εάντε μετοικείν άλλοσέ ποι ελθών, ιέναι εκείσε όποι άν βούληται, έχοντα τα αυτού[11].
Πρόκειται για το ατομικό δικαίωμα που στην εποχή μας κατοχυρώνεται από το άρθρο 5 § 4 Σ, που ορίζει οτι “απαγορεύονται ατομικά διοικητικά μέτρα που περιορίζουν σε οποιονδήποτε Έλληνα την ελεύθερη κίνηση ή εγκατάσταση στη χώρα, καθώς και την ελεύθερη έξοδο και είσοδο σ' αυτή”, καθώς και το άρθρο 12 § 1 του Διεθνούς Συμφώνου του ΟΗΕ (του 1966) για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα (που έχει κυρωθεί απο την ελληνική βουλή με το ν. 2462/1997), κατά το οποίο “καθένας είναι ελεύθερος να εγκαταλείπει οποιαδήποτεχώρα, συμπεριλαμβανομένης και της δικής του”.
(ε) Tο δικαίωμα ειρηνικής απόλαυσης της περιουσίας του, ακόμη και όταν εγκαταλείπει τη χώρα:
έχοντα τα αυτού[12].
δίχως να έχουν εξουσία τα δικαστήρια της πόλης των Αθηνών να διατάξουν τη δήμευση ή την κατάργηση ούτε της έγγειας ιδιοκτησίας, μήτε των χρηματικών αξιώσεων, αφού οι Ηλιαστές, προτού ν' αναλάβουν τα δικαστικά τους καθήκοντα, ορκίζονταν μεταξύ άλλων:
ου ψηφιούμαι (...) ουδέ των χρεών των ιδίων αποκοπάς ουδέ γής αναδασμόν της Αθηναίων ουδ' οικιών[13].
Πρόκειται για τον όρκο που έδιναν κάθε φορά οι λαϊκοί δικαστές, προτού ν' αναλάβουν τα δικαστικά καθήκοντά τους: δέν θα δώσω ψήφο (...) ούτε για κατάργηση ιδιωτικών χρεών, ούτε γι' αναδασμό του εδάφους, ούτε [για δήμευση] κατοικιών.
Πρόκειται για το θεμελιακό δικαίωμα που κατοχυρώνουν, αφ' ενός, το άρθρο 17 § 1 Σ, κατά το οποίο “η ιδιοκτησία τελεί υπο την προστασία του κράτους” και, αφ' ετέρου, το άρθρο 1 § 1 του πρώτου πρόσθετου πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, κατά το οποίο “πάν φυσικόν ή νομικόν πρόσωπον δικαιούται ειρηνικής απολαύσεως των αγαθών του”.
Τέλος στον Κρίτωνα του Πλάτωνα απαντούν οι πρώτες σκέψεις (ς) για το θεμελιακό δικαίωμα ήπιας μεταχείρισης του πολίτη απο τα όργανα της κρατικής εξουσίας:
προτιθέντων ημών και ουκ αγρίως επιταττόντων ποιείν ά αν κελεύωμεν[14],
κάτι που επιβεβαιώνει ο Δημοσθένης, απευθυνόμενος στους δικαστές που συγκροτούσαν την Ηλιαία:
ως το πράως έχειν (...) και καταψηφίζεσθαι μέν, ολίγου δε τιμάν[15].
Πρόκειται για τα θεμελιακά δικαιώματα που στην εποχή μας κατοχυρώνονονται από τα άρθρα 2 § 1 Σ, ότι δηλαδή “ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της πολιτείας”, 6, κατά το οποίο “κανένας δέν συλλαμβάνεται ούτε φυλακίζεται χωρίς αιτιολογημένο δικαστικό ένταλμα”, και 7 § 2, κατά το οποίο “τα βασανιστήρια, οποιαδήποτε σωματική κάκωση, βλάβη υγείας ή άσκηση ψυχολογικής βίας, καθώς και κάθε άλλη προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απαγορεύονται και τιμωρούνται, όπως νόμος ορίζει”.
Η αυτοδέσμευση της έννομης τάξης -να σέβεται και να προστατεύει τα θεμελιακά δικαιώματα- είναι ο αναγκαίος όρος για να ισχύει η υποχρέωση του πολίτη να υποτάσσεται στους νόμους, έτσι όπως ο Σωκράτης κατανοούσε -και με το υπόδειγμα του βίου και του θανάτου του επισφράγισε- αυτήν την υποχρέωση.
Μέσα στο πλαίσιο της δικαιοκρατούμενης πολιτείας λοιπόν ο Σωκράτης αποκρούει τη μή συμμόρφωση του πολίτη με τους νόμους, ακόμη και όταν αυτή θα μπορούσε να δικαιολογηθεί με την επίκληση του οτι ηδίκει γαρ ημάς η πόλις και ουκ ορθώς την δίκην έκρινεν[16].
Έτσι διδάσκει -και αποδεικνύει την αξιοπιστία των λόγων του με την προσωπική του πορεία προς το θάνατο- οτι δέν είναι δυνατό
πόλις αρέσκοι άνευ νόμων[17],
και ότι, για τους νόμους, δέν υπάρχει τρίτη λύση παρα μόνον ή να πείθουμε για να αλλάξουν, ή να υπακούομε:
δυοίν θάτερα, ή πείθειν ημάς ή ποιείν[18].
Εύστοχα επισημαίνεται στην εποχή μας, οτι αυτές οι επιφυλάξεις, με τις οποίες ο Σωκράτης διακηρύσσει την ανάγκη υπακοής στους νόμους, συνιστούν τον ιστορικό πρόδρομο της σύγχρονης παραδοχής του δυτικού ευρωπαϊκού πολιτισμού, ότι η κρατική εξουσία είναι αποδεκτή και υπάρχει για να διασφαλίζει την ισχύ και το σεβασμό των θεμελιακών δικαιωμάτων του ανθρώπου[19]
Μ' αυτές τις επιφυλάξεις καταρτίζεται σιωπηρώς το κοινωνικό συμβόλαιο ανάμεσα στην κρατική εξουσία και στους εξουσιαζομένους, τη δεσμευτικότητα του οποίου ο Σωκράτης διακήρυσσε, αποκλειστικώς και μόνον εφ' όσον η κρατική εξουσία διασφαλίζει το σεβασμό και την προστασία των προαναφερόμενων στοιχειωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου:
παρά τας ξυνθήκας τε και τας ομολογίας, καθ' άς ημίν ξυνέθου πολιτεύεσθαι (...) ξυνθήκας τας προς ημάς αυτούς και ομολογίας παραβαίνεις, ουχ υπο ανάγκης ομολογήσας, ουδέ απατηθείς, ουδέ εν ολίγω χρόνω αναγκασθείς βουλεύσασθαι, αλλ' εν έτεσιν εβδομήκοντα, εν οίς εξήν σοι απιέναι, ει μή ηρέσκομεν ημείς μηδέ δίκαια εφαίνοντό σοι αι ομολογίαι είναι[20].
3
Οι δισταγμοί για την παραδοχή της θεωρίας του Adomeit
Ασφαλώς μας κολακεύει η ερμηνευτική εκδοχή του Adomeit, ότι ο πλατωνικός διάλογος του Κρίτωνα συνιστά την απαρχή της σύγχρονης δυτικής ευρωπαϊκής διδασκαλίας για τα δικαιώματα του ανθρώπου.
Όμως η υιοθεσία αυτής της εκδοχής προσκόπτει στην εύλογη αντίρρηση ότι, στην εποχή του Πλάτωνα, το δικαίωμα ήταν άγνωστο, ακόμη και ως λέξη. Για πρώτη φορά γίνεται χρήση της λέξης από τον Αριστοτέλη[21], όμως με το νόημα της δίκαιης πράξης ή/και της αποκατάστασης της αδικίας[22]. Η λέξη αγνοείται και από τον Πλούταρχο. Από τους Στωϊκούς μόνον ο Στοβαίος την χρησιμοποιεί, και πάλι με την έννοια του δίκαιου κατορθώματος[23]. Στην ελληνιστική μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης από τους Ο', και κατά πάσα πιθανότητα υπό την επίδραση των ρωμαϊκών δικαιικών αντιλήψεων, η λέξη αρχίζει να προσεγγίζει το σύγχρονο εννοιολογικό της περιεχόμενο. Επρόκειτο για τις δεσμεύσεις που επέβαλλε ο Θεός στους πιστούς του[24]. Με την έννοια της εξουσίας γίνεται χρήση της λέξης δικαίωμα για πρώτη φορά στο Α' βιβλίο Βασιλειών[25], με το νόημα των εισπρακτικών δικαιωμάτων του ιερέα για τη σύμπραξή του κατά την προσφορά θυσίας από κάποιο πιστό.
Όμως, παρά τη μεγάλη αργοπορία εισαγωγής της λέξης δικαίωμα, με το σύγχρονο εννοιολογικό της περιεχόμενο, δηλαδή της εξουσίας την οποία παρέχει κάποιος κανόνας δικαίου σε ορισμένο πρόσωπο πάνω στη βούληση άλλου προσώπου ή πάνω σε κάποιο πράγμα, πάντως η ελληνική γλώσσα προσέφευγε σε αξιοπρόσεκτες εκφράσεις, με τις οποίες προσδιορίζονταν προδρομικές των δικαιωμάτων παραδοχές, όπως το αναμενόμενο ως κάτι αυτονόητο γέρας[26], που απαντά ήδη στην Ιλιάδα, όπως επίσης το απαρέμφατο εξείναι[27] ή, ακόμη πιο χαρακτηριστικά, το χωρίο από την ελληνιστική μετάφραση της Εξόδου από του Ο':
Ου κύριός εστίν πωλείν αυτήν[28].
4
Η επιβεβαίωση της θεωρίας του Adomeit
διαμέσου της κατάφασης του κοινωνικού συμβολαίου
Παρά το δικαιολογημένο δισταγμό, στον οποίο πειθαναγκάζει η έλλειψη της λέξης δικαίωμα, με το σύγχρονο εννοιολογικό της περιεχόμενο, κατά την εποχή που ο Πλάτων έγραψε τον Κρίτωνα, η ερμηνευτική παρατήρηση του Adomeit, ότι αυτό το κείμενο συνιστά την απαρχή της σύγχρονης θεωρίας για τα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου βρίσκει ικανοποιητικό στήριγμα στην απερίφραστη αναφορά του Πλάτωνα στο κοινωνικό συμβόλαιο:
γίγνεται τοίνυν, ήν δ' εγώ, πόλις, ως εγώμαι, επειδή τυγχάνει ημών έκαστος ουκ αυτάρκης, αλλά πολλών ών ενδεής. ή τίν' οίει αρχήν άλλην πόλιν οικίζειν[29].
Κατά τη σωκρατική αντίληψη η ανοχή εκ μέρους των εξουσιαζομένων της εξουσίας του κυβερνήτη είναι η αναπόδραστη αντιπαροχή για τις υπηρερσίες εκείνου, δηλαδή για τη μέριμνά του να μή διαταράσσεται η κοινωνική ειρήνη. Εξουσιαστής λοιπόν και εξουσιαζόμενοι έχουν, κατα το Σωκράτη, σιωπηρώς αυτοδεσμευθεί αμοιβαίως με το λεγόμενο κοινωνικό συμβόλαιο:
πόλεως δε συνθήκη κοινή, καθ' ήν πάσι προσήκει ζήν τοις εν τη πόλει[30].
Στο πλαίσιο αυτού του κοινωνικού συμβολαίου ο εξουσιαστής έχει αξίωση για υποταγή της αντισυμβαλλόμενης πλευράς των εξουσιαζομένων· κι εκείνοι -πάλι- έχουν ανταξίωση για διασφάλιση των θεμελιακών δικαιωμάτων τους.
5
Πόρισμα
Επιβεβαιώνεται έτσι η βασιμότητα της ερμηνευτικής θέσης του Adomeit ότι η σύγχρονη θεωρία για την προτεραιότητα των θεμελιακών δικαιωμάτων του ανθρώπου, όπως αυτή η θεωρία αναπτύχθηκε και κυριαρχεί ήδη στη φιλοσοφία, στο δίκαιο και στην πολιτική των λαών της Δυτικής Ευρώπης, έχει τις απαρχές της στον Κρίτωνα του Πλάτωνα.
[1] Εισήγηση στο ετήσιο συνέδριο φιλοσοφίας, που οργάνωσαν η Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και η φιλοσοφική εταιρία Το Λύκειον, στο αμφιθέατρο Ι. Δρακοπούλου στις 30 Μαϊου 2000.
[2] Adomeit, Rechts- und Staatsphilosophie,Bd. I: Antike, 2. Aufl. 1992, σελ. 33 επ. Βλ. επίσης σχετικώς και Κ. Μπέη, Το πρόβλημα του δικαίου και των ηθικών αξιών. Διδακτορική διατριβή φιλοσοφίας, 1997 σελ. 226 επ.
[3] Πλάτων, Κρίτων, 51b-c.
[4] Πλάτων, Κρίτων, 52d-e.
[5] Πλάτων, Κρίτων, 48 b.
[6] Πλάτων, Κρίτων, 52 a.
[7] 51b.
[8] Δημοσθένης, Κατά Τιμοκράτους, 33.
[9] Δημοσθένης, Κατά Τιμοκράτους, 20.
[10] Πλάτων, ο.π., 51 c-d.
[11] Πλάτων, ο.π. 51 d.
[12] Πλάτων, Κρίτων, 51 d: δίχως να χάσει την περιουσία του.
[13] Δημοσθένης, Κατά Τιμοκράτους, 149.
[14] Πλάτων, Κρίτων, 52 a.
[15] Δημοσθένης, Κατά Τιμοκράτους, 218: έτσι που να διάκεισθε με επιείκεια, καταδικάζοντας μέν, αλλ' επιβάλλοντας μικρή ποινή.
[16] Πλάτων, Κρίτων, 50 c.
[17] Ο.π., 53 a.
[18] Πλάτων, ο.π., 52 a.
[19] Adomeit, ο.π. σελ. 33 επ. [38 επ.]
[20] Πλάτων, Κρίτων, 52 d.
[21] Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια: 1135a, 12 έως 17: διαφέρει δε το αδίκημα και το άδικον και το δικαίωμα και το δίκαιον· (…) ομοίως δε και δικαίωμα (καλείται δε μάλλον δικαιοπράγημα το κοινόν, δικαίωμα δε το επανόρθωμα του αδικήματος. Βλ. επίσης, Ρητορική, 1359a, 22: αδίκημα ή δικαίωμα.
[22] Έτσι και Σταματάκος, Λεξικόν αρχαίας ελληνικής γλώσσης, λήμμα δικαίωμα, σελ. 273.
[23] Ioannes ab Arnim, Stoicorum Veterum Fragmenta, III σελ. 136 αρ. 32, Στοβαίος: κατορθώματα (…) δικαιώματα δε τα από δικαιοσύνης. Τα δε αμαρτήματα εκ των αντικειμένων αδικοπραγήματα και ανομήματα και ατακτήματα.
[24] Γένεσις, κς' 5: ανθ' ών υπήκουσε Αβραάμ ο πατήρ σου της εμής φωνής και εφύλαξε τα προστάγματά μου και τας εντολάς μου και τα δικαιώματά μου και τα νόμιμά μου. Με το ίδιο εννοιολογικό περιεχόμενο βλ. επίσης Έξοδος, ιε' 25, 26, κα', 1, 9, 31, κδ' 3, Λευιτικόν, κε' 18, Αριθμοί, ιε' 16, κζ' 11, λ' 17, λα' 21, λε' 29, λς' 13, Δευτερονόμιον, δ' 1, 5, 6, 8, 14, 40, 45, Ρούθ, δ' 7, Βασιλειών Α' β' 13, κλπ. Με το ίδιο τούτο νόημα των θείων κανόνων, απαντά η λέξη στο ευαγγέλιο του Λουκά, α' 6, καθώς και στις επιστολές του Παύλου προς Ρωμαίους, α' 32, β' 26, η' 4, προς Εβραίους, θ' 1 και 10, Αποκάλυψις Ιωάννου ιε' 4. Αλλά και με την έννοια της δικαιοσύνης ή της δικαίωσης, Παύλος προς Ρωμαίους, ε' 16 και 18, καθώς και Αποκάλυψις Ιωάννου, ιθ' 8.
[25] Α' Βασιλειών, β' 13: και το δικαίωμα του ιερέως παρα του λαού, παντός του θύοντος.
[26] Όμηρος, Ιλιάς, Α 118:αυτάρ εμοί γέρας αυτίχ' ετοιμάσατ', όφρα μη οίοςΑργείων αγέραστος έω, επεί ουδέ έοικε.Ο Σταματάκος, ο.π. λήμμα γέρας σελ. 229, το ερμηνεύει ως προνόμιο, δικαίωμα ή και απλώς τιμητικό δώρο.
[27] Βλ. σχετικώς πιο πάνω το παράθεμα του Δημοσθένους, Κατά Τιμοκράτους, 33.
[28] Έξοδος, κα' 8.
[29] Πλάτων, Πολιτεία, 369 b.
[30] Δημοσθένης, Κατ' Αριστογείτονος Α', 16-17.
καθηγητής της πολιτικής δικονομίας
στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, δ.ν., δ.φ.
1
Η θεωρία των θεμελιακών δικαιωμάτων
Ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός καυχάται -ευλόγως- για μια μεγάλη κατάκτησή του: το σεβασμό των θεμελιακών δικαιωμάτων του ανθρώπου, ενώπιον των οποίων κάμπτεται η παντοδυναμία του κοινού νομοθέτη. Αυτή είναι η συμβολή του πολιτικού, του δικαιικού και του φιλοσοφικού στοχασμού της δικής μας εποχής στην περαιτέρω προαγωγή του παναθρώπινου πολιτισμού που μας κληροδότησαν οι αιώνες.
Σε δικαιικό επίπεδο τα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου διασφαλίζονται έναντι της παντοδυναμίας του νομοθέτη από τα εθνικά Συντάγματα. Το ελληνικό Σύνταγμα ορίζει απεριφράστως ότι “ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της πολιτείας” (Σ 2 § 1). Από αυτήν την κεντρική παραδοχή του Συντάγματος απορρέει το πρωταρχικό θεμελιακό δικαίωμα καθενός “να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του και να συμμετέχει στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας, εφ' όσον δεν προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων και δεν παραβιάζει το Σύνταγμα ή τα χρηστά ήθη” (Σ 5 § 1).
Ο πυρήνας της σύγχρονης ενιαίας ευρωπαϊκής έννομης τάξης έχει κωδικοποιηθεί στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου του 1950 -κοινώς γνωστή ως Σύμβαση της Ρώμης- η οποία, δεν έχει αρκεστεί απλώς σε θεωρητική διακήρυξη των αναγραφόμενων σ' αυτήν θεμελιακών δικαιωμάτων του ανθρώπου, αλλ' έχει εξοπλίσει τη δραστικότητά της με την έκτοτε καθίδρυση του ευρωπαϊκού δικαστηρίου του Στρασβούργου, στο οποίο δικαιούται να προσφύγει κάθε πρόσωπο ή ένωση προσώπων εναντίον εκείνης της κυβέρνησης συμβαλλόμενου ευρωπαϊκού κράτους, του οποίου η νομοθεσία ή τα διοικητικά της όργανα προσέβαλαν θεμελιακό δικαίωμα του προσφεύγοντα. Το δικαστήριο, αν διαπιστώσει την παράβαση, υποχρεώνει την εγκαλούμενη Ε. κυβέρνηση να προσαρμόσει τη νομοθεσία της στις δεσμευτικές διατάξεις της Σύμβασης της Ρώμης και των πρόσθετων πρωτοκόλλων της, ενώ εξ άλλου την καταδικάζει να πληρώσει εύλογη χρηματική ικανοποίηση στο προσφεύγον θύμα της προσβολής.
Αυτός είναι ο πυρήνας της ουσίας και της δραστικότητας της σύγχρονης θεωρίας για τα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου.
2
Ο Κρίτων του Πλάτωνα ως απώτερη πηγή της θεωρίαςγια τα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου
Ο Adomeit, διαπρεπής καθηγητής της φιλοσοφίας του δικαίου και του εργατικού δικαίου στη Νομική Σχολή της Κολωνίας, έχει τεκμηριωμένα υποστηρίξει ότι απώτερη πηγή της θεωρίας των θεμελιακών δικαιωμάτων είναι η διδασκαλία του Σωκράτη, έτσι όπως αυτή αποτυπώνεται στον Κρίτωνα του Πλάτωνα[2].
Έχω διαβάσει πολλές φορές τον Κρίτωνα. Και ήμουν πάντα με την εντύπωση πως το κεντρικό μήνυμα αυτού του πλατωνικού διαλόγου εξαντλείται στην αποθέωση της φιλοπατρίας, ως αξίας καθ' αυτήν. Όντως ο Σωκράτης είναι πιστός στους νόμους της πατρίδας του, πρόθυμος να υποβληθεί στην επικείμενη θανάτωσή του, στην οποία καταδικάστηκε από το αρμόδιο δικαστήριο κατά τους πάτριους νόμους:
και εν πολέμω και εν δικαστηρίω και πανταχού ποιητέον, ά αν κελεύη η πόλις και η πατρίς[3].
Όμως η υποταγή του Σωκράτη στην κυριαρχία των νόμων δέν είναι τυφλή. Εντάσσεται μέσα στο σιωπηρό κοινωνικό συμβόλαιο, το οποίο έχει καταρτιστεί μ' ελεύθερη βούληση. Έτσι φέρονται οι νόμοι να του θυμίζουν οτι:
ξυνθήκας τας προς ημάς αυτούς και ομολογίας (...) ουχ υπο ανάγκης ομολογήσας, ουδέ απατηθείς, ουδέ εν ολίγω χρόνω αναγκασθείς βουλεύσασθαι, αλλ' εν έτεσιν εβδομήκοντα, εν οίς εξήν σοι απιέναι, ει μή ηρέσκομεν ημείς μηδέ δίκαια εφαίνοντό σοι αι ομολογίαι είναι[4].
Η υποταγή στους νόμους συνιστά λοιπόν, ήδη κατά τη σωκρατική διδασκαλία, την αντιπαροχή του πολίτη για τις υπηρεσίες, τις οποίες συμφωνείται να του προσφέρει η αντισυμβαλλόμενη κρατική εξουσία. Αυτή δε η αντιπροσφορά των νόμων προς τους πολίτες, στο πλαίσιο του καταρτιζόμενου κοινωνικού συμβολαίου, διαρθρώνεται στις ακόλουθες θεμελιακές δεσμεύσεις της πολιτείας, με τ' αντίστοιχα προς αυτές θεμελιακά δικαιώματα των πολιτών:
(α) να μπορεί ο πολίτης ν' αναπτύσσει την προσωπικότητά του, έχοντας ως στόχο την ευδαιμονία, αντί του να σέρνεται -εξουθενωμένος- μέσα στη βιοπάλη:
ου το ζήν (...) αλλά το εύ ζήν[5].
Πρόκειται για το ατομικό δικαίωμα, το οποίο στη δική μας εποχή, κατοχυρώνεται από το προαναφερόμενο άρθρο 5 § 1 Σ.
(β) Να μπορεί ο πολίτης να εκφράζει και να διαδίδει τους στοχασμούς του, καθώς και να συμπράττει στις δημοκρατικές διαδικασίες, διαμέσου των οποίων ασκείται η κρατική εξουσία, κάτι που τότε περιελάμβανε και το δικαίωμα του να συμβάλλει στην αλλαγή και βελτίωση της έννομης τάξης:
δυοίν θάτερα, ή πείθειν ημάς ή ποιείν[6] ά αν κελεύη, και πάσχειν, εάν τι προστάττη παθείν[7].
Πρόκειται για το ατομικό δικαίωμα, το οποίο στη δική μας εποχή κατοχυρώνεται κυρίως από το άρθρο 14 § 1 Σ, που ορίζει οτι “καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρώντας τους νόμους τους κράτους”, καθώς και από άρθρα 29 και 51 Σ, που καθιερώνουν τα δικαιώματα για ίδρυση πολιτικών κομμάτων και συμμετοχή σ' αυτά, με το περαιτέρω ειδικότερο δικαίωμα κάθε Έλληνα πολίτη να εκλέγει ή να εκλέγεται διαμέσου αυτών.
Όμως, στο πολίτευμα της άμεσης αθηναϊκής δημοκρατίας, το θεμελιακό τούτο δικαίωμα του πολίτη ήταν πολύ πιό δραστικό απο ό,τι μόνο θεωρητικώς και μόνον απο λίγους μπορεί σήμερα ν' ασκηθεί. Και τούτο, γιατι κατά τους νόμους της αθηναϊκής πολιτείας ίσχυε ο θεσμός της λεγόμενης διαχειροτονίας των νόμων:
των δε νόμων των κειμένων μή εξείναι λύσαι μηδένα, εάν μή εν νομοθέταις. τότε δ' εξείναι τω βουλομένω Αθηναίων λύειν, έτερον τιθέντι ανθ' ότου άν λύη· διαχειροτονίαν δε ποιείν τους προέδρους περι τούτων των νόμων, πρώτον μεν περι του κειμένου, ει δοκεί επιτήδειος είναι τω δήμω τω Αθηναίων ή ού, έπειτα περι του τιθεμένου. Οπότερον δ' άν χειροτονήσωσιν οι νομοθέται, τούτον κύριον είναι[8].
Σ' αυτήν τη διαχειροτονία των νόμων προτρέπονταν και ενθαρρύνονταν οι πολίτες:
επι δε της πρώτης πρυτανείας τη ενδεκάτη εν τω δήμω, επειδάν εύξηται ο κήρυξ, επιχειροτονίαν ποιείν των νόμων[9].
Η εκ μέρους των νομοθετών κατάργηση του ισχύοντα νόμου και η θέσπιση νέου, στη θέση του καταργουμένου, κατ' αποδοχή της σχετικής πρότασης Αθηναίου πολίτη, ονομαζόταν διαχειροτονία, ενώ η επιψήφιση (επικύρωση) του ήδη ισχύοντα νόμου ονομαζόταν επιχειροτονία.
Εξ άλλου, για να εκτιμηθεί αυτός ο άγνωστος στη δική μας εποχή θεσμός, στο πλαίσιο του οποίου ο Αθηναίος πολίτης είχε άμεσο και δραστικό δικαίωμα πρότασης νέων νόμων, θα πρέπει να ληφθεί υπ' όψη οτι η (πεντηκονταμελής και από ενιαία εκάστοτε φυλή προερχόμενη) πρυτανεία, κάτω απο την προεδρία του επιστάτη, είχε ως αποστολή να συγκαλεί τα δυό νομοθετικά σώματα της αθηναϊκής πολιτείας, δηλαδή τη βουλή των (κληρωτών) πεντακοσίων και την εκκλησία του δήμου. Κάθε μιά απο τις δέκα αθηναϊκές φυλές έστελνε τους (κληρωτούς) εκπροσώπους της στην πρυτανεία για τριάντα πέντε ή τριάντα έξι ημέρες (δηλαδή το ένα δέκατο του έτους). Η πρώτη πρυτανεία άρχιζε στις 16 Ιουλίου κάθε χρόνου. Συνακόλουθα η ενδέκατη ημέρα της πρώτης πρυτανείας ήταν η 27η Ιουλίου. Εκείνην την ημέρα ο κήρυκας καλούσε κάθε Αθηναίο πολίτη που το επιθυμούσε να κάνει γραπτή πρόταση για την κατάργηση συγκεκριμένου νόμου που ίσχυε και τη θέσπιση νέου διαφορετικού.
(γ) Να μπορεί ο πολίτης ν' απολαμβάνει τ' αγαθά του τέκνου μέσα σε προστατευόμενη απο τους νόμους οικογένεια, καθώς και τα αγαθά του πολίτη ελεύθερης πολιτείας, και ιδίως να έχει ελεύθερη πρόσβαση στη μόρφωση και στην καλλιέργειά του:
ημείς γαρ σε γεννήσαντες, εκθρέψαντες, παιδεύσαντες, μεταδόντες απάντων ών οίοι τ' ήμεν καλών σοι και τοις άλλοις πάσιν πολίταις[10].
Πρόκειται για τα ατομικά δικαιώματα που στην εποχή μας κατοχυρώνονται απο τα άρθρα 16 (για το δικαίωμα στην εκπαίδευση) και 21 Σ (για την προστασία του γάμου και της οικογένειας).
(δ) Να μπορεί ο πολίτης να εγκαταλείψει τη χώρα του και να εγκατασταθεί οπουδήποτε αλλού στο εξωτερικό, σε τόπο της δικής του ελεύθερης εκλογής:
προαγορεύομεν τω εξουσίαν πεποιηκέναι Αθηναίων τω βουλομένω, επειδά δοκιμασθή και ίδη τα εν τη πόλει πράγματα και ημάς τους νόμους, ώ αν μή αρέσκωμεν ημείς, εξείναι λαβόντα τα αυτού απιέναι όποι αν βούληται υμών εις αποικίαν ιέναι, εί μή αρέσκοιμεν ημείς τε και η πόλις, εάντε μετοικείν άλλοσέ ποι ελθών, ιέναι εκείσε όποι άν βούληται, έχοντα τα αυτού[11].
Πρόκειται για το ατομικό δικαίωμα που στην εποχή μας κατοχυρώνεται από το άρθρο 5 § 4 Σ, που ορίζει οτι “απαγορεύονται ατομικά διοικητικά μέτρα που περιορίζουν σε οποιονδήποτε Έλληνα την ελεύθερη κίνηση ή εγκατάσταση στη χώρα, καθώς και την ελεύθερη έξοδο και είσοδο σ' αυτή”, καθώς και το άρθρο 12 § 1 του Διεθνούς Συμφώνου του ΟΗΕ (του 1966) για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα (που έχει κυρωθεί απο την ελληνική βουλή με το ν. 2462/1997), κατά το οποίο “καθένας είναι ελεύθερος να εγκαταλείπει οποιαδήποτεχώρα, συμπεριλαμβανομένης και της δικής του”.
(ε) Tο δικαίωμα ειρηνικής απόλαυσης της περιουσίας του, ακόμη και όταν εγκαταλείπει τη χώρα:
έχοντα τα αυτού[12].
δίχως να έχουν εξουσία τα δικαστήρια της πόλης των Αθηνών να διατάξουν τη δήμευση ή την κατάργηση ούτε της έγγειας ιδιοκτησίας, μήτε των χρηματικών αξιώσεων, αφού οι Ηλιαστές, προτού ν' αναλάβουν τα δικαστικά τους καθήκοντα, ορκίζονταν μεταξύ άλλων:
ου ψηφιούμαι (...) ουδέ των χρεών των ιδίων αποκοπάς ουδέ γής αναδασμόν της Αθηναίων ουδ' οικιών[13].
Πρόκειται για τον όρκο που έδιναν κάθε φορά οι λαϊκοί δικαστές, προτού ν' αναλάβουν τα δικαστικά καθήκοντά τους: δέν θα δώσω ψήφο (...) ούτε για κατάργηση ιδιωτικών χρεών, ούτε γι' αναδασμό του εδάφους, ούτε [για δήμευση] κατοικιών.
Πρόκειται για το θεμελιακό δικαίωμα που κατοχυρώνουν, αφ' ενός, το άρθρο 17 § 1 Σ, κατά το οποίο “η ιδιοκτησία τελεί υπο την προστασία του κράτους” και, αφ' ετέρου, το άρθρο 1 § 1 του πρώτου πρόσθετου πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, κατά το οποίο “πάν φυσικόν ή νομικόν πρόσωπον δικαιούται ειρηνικής απολαύσεως των αγαθών του”.
Τέλος στον Κρίτωνα του Πλάτωνα απαντούν οι πρώτες σκέψεις (ς) για το θεμελιακό δικαίωμα ήπιας μεταχείρισης του πολίτη απο τα όργανα της κρατικής εξουσίας:
προτιθέντων ημών και ουκ αγρίως επιταττόντων ποιείν ά αν κελεύωμεν[14],
κάτι που επιβεβαιώνει ο Δημοσθένης, απευθυνόμενος στους δικαστές που συγκροτούσαν την Ηλιαία:
ως το πράως έχειν (...) και καταψηφίζεσθαι μέν, ολίγου δε τιμάν[15].
Πρόκειται για τα θεμελιακά δικαιώματα που στην εποχή μας κατοχυρώνονονται από τα άρθρα 2 § 1 Σ, ότι δηλαδή “ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της πολιτείας”, 6, κατά το οποίο “κανένας δέν συλλαμβάνεται ούτε φυλακίζεται χωρίς αιτιολογημένο δικαστικό ένταλμα”, και 7 § 2, κατά το οποίο “τα βασανιστήρια, οποιαδήποτε σωματική κάκωση, βλάβη υγείας ή άσκηση ψυχολογικής βίας, καθώς και κάθε άλλη προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απαγορεύονται και τιμωρούνται, όπως νόμος ορίζει”.
Η αυτοδέσμευση της έννομης τάξης -να σέβεται και να προστατεύει τα θεμελιακά δικαιώματα- είναι ο αναγκαίος όρος για να ισχύει η υποχρέωση του πολίτη να υποτάσσεται στους νόμους, έτσι όπως ο Σωκράτης κατανοούσε -και με το υπόδειγμα του βίου και του θανάτου του επισφράγισε- αυτήν την υποχρέωση.
Μέσα στο πλαίσιο της δικαιοκρατούμενης πολιτείας λοιπόν ο Σωκράτης αποκρούει τη μή συμμόρφωση του πολίτη με τους νόμους, ακόμη και όταν αυτή θα μπορούσε να δικαιολογηθεί με την επίκληση του οτι ηδίκει γαρ ημάς η πόλις και ουκ ορθώς την δίκην έκρινεν[16].
Έτσι διδάσκει -και αποδεικνύει την αξιοπιστία των λόγων του με την προσωπική του πορεία προς το θάνατο- οτι δέν είναι δυνατό
πόλις αρέσκοι άνευ νόμων[17],
και ότι, για τους νόμους, δέν υπάρχει τρίτη λύση παρα μόνον ή να πείθουμε για να αλλάξουν, ή να υπακούομε:
δυοίν θάτερα, ή πείθειν ημάς ή ποιείν[18].
Εύστοχα επισημαίνεται στην εποχή μας, οτι αυτές οι επιφυλάξεις, με τις οποίες ο Σωκράτης διακηρύσσει την ανάγκη υπακοής στους νόμους, συνιστούν τον ιστορικό πρόδρομο της σύγχρονης παραδοχής του δυτικού ευρωπαϊκού πολιτισμού, ότι η κρατική εξουσία είναι αποδεκτή και υπάρχει για να διασφαλίζει την ισχύ και το σεβασμό των θεμελιακών δικαιωμάτων του ανθρώπου[19]
Μ' αυτές τις επιφυλάξεις καταρτίζεται σιωπηρώς το κοινωνικό συμβόλαιο ανάμεσα στην κρατική εξουσία και στους εξουσιαζομένους, τη δεσμευτικότητα του οποίου ο Σωκράτης διακήρυσσε, αποκλειστικώς και μόνον εφ' όσον η κρατική εξουσία διασφαλίζει το σεβασμό και την προστασία των προαναφερόμενων στοιχειωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου:
παρά τας ξυνθήκας τε και τας ομολογίας, καθ' άς ημίν ξυνέθου πολιτεύεσθαι (...) ξυνθήκας τας προς ημάς αυτούς και ομολογίας παραβαίνεις, ουχ υπο ανάγκης ομολογήσας, ουδέ απατηθείς, ουδέ εν ολίγω χρόνω αναγκασθείς βουλεύσασθαι, αλλ' εν έτεσιν εβδομήκοντα, εν οίς εξήν σοι απιέναι, ει μή ηρέσκομεν ημείς μηδέ δίκαια εφαίνοντό σοι αι ομολογίαι είναι[20].
3
Οι δισταγμοί για την παραδοχή της θεωρίας του Adomeit
Ασφαλώς μας κολακεύει η ερμηνευτική εκδοχή του Adomeit, ότι ο πλατωνικός διάλογος του Κρίτωνα συνιστά την απαρχή της σύγχρονης δυτικής ευρωπαϊκής διδασκαλίας για τα δικαιώματα του ανθρώπου.
Όμως η υιοθεσία αυτής της εκδοχής προσκόπτει στην εύλογη αντίρρηση ότι, στην εποχή του Πλάτωνα, το δικαίωμα ήταν άγνωστο, ακόμη και ως λέξη. Για πρώτη φορά γίνεται χρήση της λέξης από τον Αριστοτέλη[21], όμως με το νόημα της δίκαιης πράξης ή/και της αποκατάστασης της αδικίας[22]. Η λέξη αγνοείται και από τον Πλούταρχο. Από τους Στωϊκούς μόνον ο Στοβαίος την χρησιμοποιεί, και πάλι με την έννοια του δίκαιου κατορθώματος[23]. Στην ελληνιστική μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης από τους Ο', και κατά πάσα πιθανότητα υπό την επίδραση των ρωμαϊκών δικαιικών αντιλήψεων, η λέξη αρχίζει να προσεγγίζει το σύγχρονο εννοιολογικό της περιεχόμενο. Επρόκειτο για τις δεσμεύσεις που επέβαλλε ο Θεός στους πιστούς του[24]. Με την έννοια της εξουσίας γίνεται χρήση της λέξης δικαίωμα για πρώτη φορά στο Α' βιβλίο Βασιλειών[25], με το νόημα των εισπρακτικών δικαιωμάτων του ιερέα για τη σύμπραξή του κατά την προσφορά θυσίας από κάποιο πιστό.
Όμως, παρά τη μεγάλη αργοπορία εισαγωγής της λέξης δικαίωμα, με το σύγχρονο εννοιολογικό της περιεχόμενο, δηλαδή της εξουσίας την οποία παρέχει κάποιος κανόνας δικαίου σε ορισμένο πρόσωπο πάνω στη βούληση άλλου προσώπου ή πάνω σε κάποιο πράγμα, πάντως η ελληνική γλώσσα προσέφευγε σε αξιοπρόσεκτες εκφράσεις, με τις οποίες προσδιορίζονταν προδρομικές των δικαιωμάτων παραδοχές, όπως το αναμενόμενο ως κάτι αυτονόητο γέρας[26], που απαντά ήδη στην Ιλιάδα, όπως επίσης το απαρέμφατο εξείναι[27] ή, ακόμη πιο χαρακτηριστικά, το χωρίο από την ελληνιστική μετάφραση της Εξόδου από του Ο':
Ου κύριός εστίν πωλείν αυτήν[28].
4
Η επιβεβαίωση της θεωρίας του Adomeit
διαμέσου της κατάφασης του κοινωνικού συμβολαίου
Παρά το δικαιολογημένο δισταγμό, στον οποίο πειθαναγκάζει η έλλειψη της λέξης δικαίωμα, με το σύγχρονο εννοιολογικό της περιεχόμενο, κατά την εποχή που ο Πλάτων έγραψε τον Κρίτωνα, η ερμηνευτική παρατήρηση του Adomeit, ότι αυτό το κείμενο συνιστά την απαρχή της σύγχρονης θεωρίας για τα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου βρίσκει ικανοποιητικό στήριγμα στην απερίφραστη αναφορά του Πλάτωνα στο κοινωνικό συμβόλαιο:
γίγνεται τοίνυν, ήν δ' εγώ, πόλις, ως εγώμαι, επειδή τυγχάνει ημών έκαστος ουκ αυτάρκης, αλλά πολλών ών ενδεής. ή τίν' οίει αρχήν άλλην πόλιν οικίζειν[29].
Κατά τη σωκρατική αντίληψη η ανοχή εκ μέρους των εξουσιαζομένων της εξουσίας του κυβερνήτη είναι η αναπόδραστη αντιπαροχή για τις υπηρερσίες εκείνου, δηλαδή για τη μέριμνά του να μή διαταράσσεται η κοινωνική ειρήνη. Εξουσιαστής λοιπόν και εξουσιαζόμενοι έχουν, κατα το Σωκράτη, σιωπηρώς αυτοδεσμευθεί αμοιβαίως με το λεγόμενο κοινωνικό συμβόλαιο:
πόλεως δε συνθήκη κοινή, καθ' ήν πάσι προσήκει ζήν τοις εν τη πόλει[30].
Στο πλαίσιο αυτού του κοινωνικού συμβολαίου ο εξουσιαστής έχει αξίωση για υποταγή της αντισυμβαλλόμενης πλευράς των εξουσιαζομένων· κι εκείνοι -πάλι- έχουν ανταξίωση για διασφάλιση των θεμελιακών δικαιωμάτων τους.
5
Πόρισμα
Επιβεβαιώνεται έτσι η βασιμότητα της ερμηνευτικής θέσης του Adomeit ότι η σύγχρονη θεωρία για την προτεραιότητα των θεμελιακών δικαιωμάτων του ανθρώπου, όπως αυτή η θεωρία αναπτύχθηκε και κυριαρχεί ήδη στη φιλοσοφία, στο δίκαιο και στην πολιτική των λαών της Δυτικής Ευρώπης, έχει τις απαρχές της στον Κρίτωνα του Πλάτωνα.
[1] Εισήγηση στο ετήσιο συνέδριο φιλοσοφίας, που οργάνωσαν η Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και η φιλοσοφική εταιρία Το Λύκειον, στο αμφιθέατρο Ι. Δρακοπούλου στις 30 Μαϊου 2000.
[2] Adomeit, Rechts- und Staatsphilosophie,Bd. I: Antike, 2. Aufl. 1992, σελ. 33 επ. Βλ. επίσης σχετικώς και Κ. Μπέη, Το πρόβλημα του δικαίου και των ηθικών αξιών. Διδακτορική διατριβή φιλοσοφίας, 1997 σελ. 226 επ.
[3] Πλάτων, Κρίτων, 51b-c.
[4] Πλάτων, Κρίτων, 52d-e.
[5] Πλάτων, Κρίτων, 48 b.
[6] Πλάτων, Κρίτων, 52 a.
[7] 51b.
[8] Δημοσθένης, Κατά Τιμοκράτους, 33.
[9] Δημοσθένης, Κατά Τιμοκράτους, 20.
[10] Πλάτων, ο.π., 51 c-d.
[11] Πλάτων, ο.π. 51 d.
[12] Πλάτων, Κρίτων, 51 d: δίχως να χάσει την περιουσία του.
[13] Δημοσθένης, Κατά Τιμοκράτους, 149.
[14] Πλάτων, Κρίτων, 52 a.
[15] Δημοσθένης, Κατά Τιμοκράτους, 218: έτσι που να διάκεισθε με επιείκεια, καταδικάζοντας μέν, αλλ' επιβάλλοντας μικρή ποινή.
[16] Πλάτων, Κρίτων, 50 c.
[17] Ο.π., 53 a.
[18] Πλάτων, ο.π., 52 a.
[19] Adomeit, ο.π. σελ. 33 επ. [38 επ.]
[20] Πλάτων, Κρίτων, 52 d.
[21] Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια: 1135a, 12 έως 17: διαφέρει δε το αδίκημα και το άδικον και το δικαίωμα και το δίκαιον· (…) ομοίως δε και δικαίωμα (καλείται δε μάλλον δικαιοπράγημα το κοινόν, δικαίωμα δε το επανόρθωμα του αδικήματος. Βλ. επίσης, Ρητορική, 1359a, 22: αδίκημα ή δικαίωμα.
[22] Έτσι και Σταματάκος, Λεξικόν αρχαίας ελληνικής γλώσσης, λήμμα δικαίωμα, σελ. 273.
[23] Ioannes ab Arnim, Stoicorum Veterum Fragmenta, III σελ. 136 αρ. 32, Στοβαίος: κατορθώματα (…) δικαιώματα δε τα από δικαιοσύνης. Τα δε αμαρτήματα εκ των αντικειμένων αδικοπραγήματα και ανομήματα και ατακτήματα.
[24] Γένεσις, κς' 5: ανθ' ών υπήκουσε Αβραάμ ο πατήρ σου της εμής φωνής και εφύλαξε τα προστάγματά μου και τας εντολάς μου και τα δικαιώματά μου και τα νόμιμά μου. Με το ίδιο εννοιολογικό περιεχόμενο βλ. επίσης Έξοδος, ιε' 25, 26, κα', 1, 9, 31, κδ' 3, Λευιτικόν, κε' 18, Αριθμοί, ιε' 16, κζ' 11, λ' 17, λα' 21, λε' 29, λς' 13, Δευτερονόμιον, δ' 1, 5, 6, 8, 14, 40, 45, Ρούθ, δ' 7, Βασιλειών Α' β' 13, κλπ. Με το ίδιο τούτο νόημα των θείων κανόνων, απαντά η λέξη στο ευαγγέλιο του Λουκά, α' 6, καθώς και στις επιστολές του Παύλου προς Ρωμαίους, α' 32, β' 26, η' 4, προς Εβραίους, θ' 1 και 10, Αποκάλυψις Ιωάννου ιε' 4. Αλλά και με την έννοια της δικαιοσύνης ή της δικαίωσης, Παύλος προς Ρωμαίους, ε' 16 και 18, καθώς και Αποκάλυψις Ιωάννου, ιθ' 8.
[25] Α' Βασιλειών, β' 13: και το δικαίωμα του ιερέως παρα του λαού, παντός του θύοντος.
[26] Όμηρος, Ιλιάς, Α 118:αυτάρ εμοί γέρας αυτίχ' ετοιμάσατ', όφρα μη οίοςΑργείων αγέραστος έω, επεί ουδέ έοικε.Ο Σταματάκος, ο.π. λήμμα γέρας σελ. 229, το ερμηνεύει ως προνόμιο, δικαίωμα ή και απλώς τιμητικό δώρο.
[27] Βλ. σχετικώς πιο πάνω το παράθεμα του Δημοσθένους, Κατά Τιμοκράτους, 33.
[28] Έξοδος, κα' 8.
[29] Πλάτων, Πολιτεία, 369 b.
[30] Δημοσθένης, Κατ' Αριστογείτονος Α', 16-17.
Δευτέρα 13 Δεκεμβρίου 2010
Τίνος είναι το κράτος, βρε παιδιά;
Του ΝΙΚΟΥ ΚΟΤΖΙΑ Συγγραφέα, καθηγητή του Πανεπιστημίου Πειραιώς nkotzias@otenet.gr.
Στην Ελλάδα το κράτος που συγκροτήθηκε μετά την Επανάσταση του 1821 ήταν σαφώς πιο μικρό από τον χώρο όπου έκανε ο ελληνικός καπιταλισμός την πρωταρχική του συσσώρευση.
Αφού έλληνες έμποροι, εφοπλιστές και βιοτέχνες κινούνταν με άνεση και πετυχημένα σε όλο το μήκος και το πλάτος της αγοράς της οθωμανικής αυτοκρατορίας και όχι μόνο. Το νεοελληνικό κράτος έφερε πάνω του τη σφραγίδα των κομματαρχών της «παλιάς Ελλάδας». Τη σφραγίδα της μεταπρατικής ελληνικής αστικής τάξης. Του ελέγχου του ξένου παράγοντα.
Ακόμα χειρότερα έγιναν τα πράγματα μετά την Κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο. Το ελληνικό κράτος έγινε το κράτος των διώξεων, του αυταρχισμού και «της προστασίας του πολίτη από τον κομμουνιστικό κίνδυνο». Πάνω στο ελληνικό κράτος επικάθησαν και το διοικούσαν οι νικητές του εμφυλίου, Ελληνες και ξένοι. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονταν, επίσης, οι μαυραγορίτες και συνεργάτες των Γερμανών, οι λαθρέμποροι, εκείνοι που έκλεψαν την περιουσία των διωχθέντων, είτε στη διάρκεια του πολέμου (των Εβραίων και των αντιστασιακών), είτε στη διάρκεια του Εμφυλίου και των μετέπειτα χρόνων (ιδιαίτερα των αριστερών, δημοκρατικών πολιτών). Το κράτος αυτό έθρεψε αυταρχικές και βαθιά συντηρητικές δοξασίες, μηχανισμούς, λειτουργίες. Γέννησε και παρήγαγε τους πραξικοπηματίες σε Ελλάδα και Κύπρο. Το κράτος εχθρός του λαϊκού στοιχείου. Αυτό που ονομάστηκε ποικιλόμορφα «πελατειακές σχέσεις».
Σήμερα ζούμε στην Ελλάδα και πάλι έναν ιδιόμορφο αντικρατισμό. Ούτε φιλελεύθερο, ούτε αριστερό, αλλά ούτε καν συντηρητικό. Στην Ελλάδα καταγράφεται το μεγαλύτερο παράδοξο, να εμφανίζει ο κυρίαρχος λόγος ως κύριο υπαίτιο για τα χάλια του ελληνικού καπιταλισμού, που δεν είναι καν καπιταλισμός της προκοπής, τον δημόσιο υπάλληλο. Υπό κατηγορία βρίσκεται ο νοσοκόμος, ο θυρωρός του υπουργείου, ο δάσκαλος και ο πιλότος της πολεμικής αεροπορίας. Μάλιστα ο ιδιότυπος ελληνικός νεοφιλελευθερισμός φαντάζεται ότι η όλο και πιο πολύπλοκη σύγχρονη κοινωνία θα μπορούσε να κυβερνηθεί με ένα όλο και πιο απλό και μικρό κράτος. Πίσω απ' αυτή την επίθεση κρύβεται ο πραγματικός υπεύθυνος: οι δυνάμεις που χρησιμοποίησαν το ελληνικό κράτος ως λάφυρο, ως πηγή εύκολου κέρδους μαζί με τους πολιτικούς εκπροσώπους τους. Διότι το πρώτιστο πρόβλημα του ελληνικού Δημοσίου είναι ότι έχουν επικαθήσει επ' αυτού μεγάλα συμφέροντα που σαν βδέλλες έζησαν απ' αυτό. Κρατοφαγοπότες επιχειρηματίες. Ανομα αεριτζίδικα συμφέροντα. Και αφού έκαναν πάρτι πάνω στο σώμα του κράτους, αφού το οδήγησαν με τις λεηλασίες που έκαναν (χάρη σε μια πολύ συγκεκριμένη πολιτική προμηθειών, δημόσιων δαπανών, επιδοτήσεων, απάτης και φοροκλοπής που επέβαλε το πολιτικό σύστημα), τώρα ανακαλύπτουν ότι για όλα φταίνε οι δημόσιοι υπάλληλοι συλλήβδην. Προκειμένου δε να πείσουν επικαλούνται τους δημόσιους υπάλληλους που οι ίδιοι λάδωσαν, όλους όσους έκαναν συνένοχους στο σύστημα που έστησαν.
Σε τελευταία ανάλυση, το ελληνικό κράτος και οι παθολογίες του δεν είναι τίποτα άλλο παρά προϊόν της ποιότητας των δυνάμεων που ηγεμόνευσαν επ' αυτού. Που το κατείχαν και το χρησιμοποίησαν σαν λάφυρο. Αφού λήστεψαν, τώρα εμφανίζονται ως οι παρθένες που γεμάτες παράπονο ανακάλυψαν τις αμαρτίες του κόσμου. Εναν κόσμο που στην πραγματικότητα εκείνοι διέφθειραν. Εκείνοι έφτιαξαν κατ' εικόνα και ομοίωσή τους. Πρώτη φορά στην ιστορία τα αφεντικά του συστήματος καταγγέλλουν τους διεκπεραιωτές των υποθέσεών τους.
Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 12 Δεκεμβρίου 2010
Στην Ελλάδα το κράτος που συγκροτήθηκε μετά την Επανάσταση του 1821 ήταν σαφώς πιο μικρό από τον χώρο όπου έκανε ο ελληνικός καπιταλισμός την πρωταρχική του συσσώρευση.
Αφού έλληνες έμποροι, εφοπλιστές και βιοτέχνες κινούνταν με άνεση και πετυχημένα σε όλο το μήκος και το πλάτος της αγοράς της οθωμανικής αυτοκρατορίας και όχι μόνο. Το νεοελληνικό κράτος έφερε πάνω του τη σφραγίδα των κομματαρχών της «παλιάς Ελλάδας». Τη σφραγίδα της μεταπρατικής ελληνικής αστικής τάξης. Του ελέγχου του ξένου παράγοντα.
Ακόμα χειρότερα έγιναν τα πράγματα μετά την Κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο. Το ελληνικό κράτος έγινε το κράτος των διώξεων, του αυταρχισμού και «της προστασίας του πολίτη από τον κομμουνιστικό κίνδυνο». Πάνω στο ελληνικό κράτος επικάθησαν και το διοικούσαν οι νικητές του εμφυλίου, Ελληνες και ξένοι. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονταν, επίσης, οι μαυραγορίτες και συνεργάτες των Γερμανών, οι λαθρέμποροι, εκείνοι που έκλεψαν την περιουσία των διωχθέντων, είτε στη διάρκεια του πολέμου (των Εβραίων και των αντιστασιακών), είτε στη διάρκεια του Εμφυλίου και των μετέπειτα χρόνων (ιδιαίτερα των αριστερών, δημοκρατικών πολιτών). Το κράτος αυτό έθρεψε αυταρχικές και βαθιά συντηρητικές δοξασίες, μηχανισμούς, λειτουργίες. Γέννησε και παρήγαγε τους πραξικοπηματίες σε Ελλάδα και Κύπρο. Το κράτος εχθρός του λαϊκού στοιχείου. Αυτό που ονομάστηκε ποικιλόμορφα «πελατειακές σχέσεις».
Σήμερα ζούμε στην Ελλάδα και πάλι έναν ιδιόμορφο αντικρατισμό. Ούτε φιλελεύθερο, ούτε αριστερό, αλλά ούτε καν συντηρητικό. Στην Ελλάδα καταγράφεται το μεγαλύτερο παράδοξο, να εμφανίζει ο κυρίαρχος λόγος ως κύριο υπαίτιο για τα χάλια του ελληνικού καπιταλισμού, που δεν είναι καν καπιταλισμός της προκοπής, τον δημόσιο υπάλληλο. Υπό κατηγορία βρίσκεται ο νοσοκόμος, ο θυρωρός του υπουργείου, ο δάσκαλος και ο πιλότος της πολεμικής αεροπορίας. Μάλιστα ο ιδιότυπος ελληνικός νεοφιλελευθερισμός φαντάζεται ότι η όλο και πιο πολύπλοκη σύγχρονη κοινωνία θα μπορούσε να κυβερνηθεί με ένα όλο και πιο απλό και μικρό κράτος. Πίσω απ' αυτή την επίθεση κρύβεται ο πραγματικός υπεύθυνος: οι δυνάμεις που χρησιμοποίησαν το ελληνικό κράτος ως λάφυρο, ως πηγή εύκολου κέρδους μαζί με τους πολιτικούς εκπροσώπους τους. Διότι το πρώτιστο πρόβλημα του ελληνικού Δημοσίου είναι ότι έχουν επικαθήσει επ' αυτού μεγάλα συμφέροντα που σαν βδέλλες έζησαν απ' αυτό. Κρατοφαγοπότες επιχειρηματίες. Ανομα αεριτζίδικα συμφέροντα. Και αφού έκαναν πάρτι πάνω στο σώμα του κράτους, αφού το οδήγησαν με τις λεηλασίες που έκαναν (χάρη σε μια πολύ συγκεκριμένη πολιτική προμηθειών, δημόσιων δαπανών, επιδοτήσεων, απάτης και φοροκλοπής που επέβαλε το πολιτικό σύστημα), τώρα ανακαλύπτουν ότι για όλα φταίνε οι δημόσιοι υπάλληλοι συλλήβδην. Προκειμένου δε να πείσουν επικαλούνται τους δημόσιους υπάλληλους που οι ίδιοι λάδωσαν, όλους όσους έκαναν συνένοχους στο σύστημα που έστησαν.
Σε τελευταία ανάλυση, το ελληνικό κράτος και οι παθολογίες του δεν είναι τίποτα άλλο παρά προϊόν της ποιότητας των δυνάμεων που ηγεμόνευσαν επ' αυτού. Που το κατείχαν και το χρησιμοποίησαν σαν λάφυρο. Αφού λήστεψαν, τώρα εμφανίζονται ως οι παρθένες που γεμάτες παράπονο ανακάλυψαν τις αμαρτίες του κόσμου. Εναν κόσμο που στην πραγματικότητα εκείνοι διέφθειραν. Εκείνοι έφτιαξαν κατ' εικόνα και ομοίωσή τους. Πρώτη φορά στην ιστορία τα αφεντικά του συστήματος καταγγέλλουν τους διεκπεραιωτές των υποθέσεών τους.
Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 12 Δεκεμβρίου 2010
Κυριακή 7 Νοεμβρίου 2010
ΟΙ ΑΙΣΥΜΝΗΤΕΣ Του Τηλέμαχου Τσελεπίδη
Οι αρχαίοι μας πρόγονοι, σε δημοκρατικό καθεστώς, όταν η πόλη (κράτος) κινδύνευε από εξωτερικούς εχθρούς, από εσωτερικές ταραχές και είχε ανυπέρβλητα οικονομικά αδιέξοδα, όταν δοκιμάζονταν από πολιτική διχοστασία κι αστάθεια, όταν οι κοινωνικές συγκρούσεις, η αναρχία και οι αντιξοότητες δημιουργούσαν μείζον πρόβλημα στις αντοχές της κοινωνίας και της δημοκρατίας, τότε ο δήμος, η εθνική αντιπροσωπεία του τόπου, ενεργώντας ως συνείδηση του έθνους και θέλοντας να προστατεύσουν τα συμφέροντα του κοινωνικού συνόλου, καλούσαν μέσα από το λαό τον ικανότερο, τον άριστο εκ των ηγετικών ανδρών της επικράτειας και του παραχωρούσε όλες τις θεσμικές πολιτικές, νομοθετικές και δικαστικές εξουσίες. Τον καθιστούσαν απόλυτο μονάρχη, κυρίαρχο άρχοντα, για να οδηγήσει την χώρα στην ομαλότητα, την πρόοδο, την ευημερία και στην πραγματική δημοκρατία.
Αυτό βέβαια υπήρξε για τον ελληνισμό, ένα διαχρονικά πρόβλημα από αρχαιοτάτων χρόνων κι άλλωστε είναι κι επίκαιρο στην εποχή μας, όπου υπάρχουν πλήθος κοινωνικά, οικονομικά κι εθνικά αδιέξοδα και με το ένα τέταρτο του ελληνικού λαού στα όρια της φτώχειας. Μια κατάντια όχι τυχαία, αλλά έχει αίτιό της την ανικανότητα των πολιτικών κομμάτων τα οποία δεν μπόρεσαν να διαχειριστούν εθνικά, οικονομικά και κοινωνικά θέματα και προβλήματα εθνικής ασφαλείας. Η ανασφάλεια του πολίτη έφτασε στο απροχώρητο. Κινδυνεύει η ζωή του μέρα μεσημέρι και μέσα στο σπίτι του από ένοπλους παράνομους οι οποίοι κατέκλυσαν τη χώρα, ξένοι και ντόπιοι, και οι οποίοι απόχτησαν περισσότερα δικαιώματα κι από τα θύματά τους!...
Η αξιοπρέπεια και το φιλότιμο του έλληνα πετάχτηκαν στα σκουπίδια. Όλος ο πολιτικός κόσμος, στα μάτια των πολιτών, φαίνεται αναξιόπιστος και η εξαχρείωση του δημόσιου τομέα πνίγει θανάσιμα την ανάπτυξη. Τα νοικοκυριά είναι βουτηγμένα στα χρέη. Εκατόν είκοσι χιλιάδες στεγαστικά δάνεια είναι ληξιπρόθεσμα κι απαιτητά και 400.000 νοικοκυριά, με χρέη στις τράπεζες, έφτασαν στο κόκκινο. Οι μισθοί πείνας και η χλιδή των προνομιούχων παραγόντων και πολιτικών προκαλούν τη νοημοσύνη κάθε λογικού πολίτη. Ποιος θα μας βγάλει από το αδιέξοδο;
Το πρόσωπο του αισυμνήτη βέβαια έπρεπε να ήταν ανεπίληπτο. Ο ηγέτης που θα αναλάμβανε τέτοιες ευθύνες έπρεπε να είχε πολλαπλές ικανότητες και απόλυτη κοινωνική αποδοχή και καταξίωση. Να είχε βαθιά πνευματικότητα κι αναγνωρισμένο ηθικό και κοινωνικό κύρος, ακέραιο χαρακτήρα, αλλά και η προσωπικότητά του να ενέπνεε βεβαιότητα ότι δεν θα εκμεταλλεύονταν την ευκαιρία για να γίνει δικτάτορας στον τόπο του εις το διηνεκές. Αμέσως μετά την δρομολόγηση των μέτρων και αποφάσεων και την ομαλοποίηση των πραγμάτων ο αισυμνήτης είχε υποχρέωση να επαναφέρει τη χώρα σε Δημοκρατική διακυβέρνηση παραδίδοντας τις εξουσίες σε εκλεγμένους πολιτικούς. Οι αισυμνήτες πάντα λογοδοτούσαν στο λαό και δεν ήταν ασύδοτοι. Και προ πάντων η εξουσία τους διαρκούσε όσο το πρόβλημα δεν είχε επιλυθεί. Η αναστολή του πολιτεύματος και οι έκτακτες εξουσίες τις οποίες τους ανέθεταν ήταν άλλωστε μια προσωρινή κατάσταση.
Βέβαια τα μέτρα που θα έπαιρναν θα ήταν αυστηρά, σκληρά και αντιδημοτικά, αλλά προς τη σωστή κατεύθυνση. Πολλές φορές μάλιστα ήταν δικτατορικά, αλλά κι αναπόφευκτα. Και ήταν πολύ φυσικό να δημιουργείται, για τους αισυμνήτες, κλίμα δυσφορίας και δυσανασχέτησης του λαού. Τέτοιες αποστολές, όμως, απαιτούσαν θυσίες αμφίπλευρες.
Όμως η αισυμνητεία, εν τέλει, ήτοι η αιρετή τυραννία3 ήταν ένας δημοκρατικός θεσμός. Ένας θεσμός πολύ καθοριστικός για τις τύχες ενός τόπου. Γι΄ αυτό και προϋπόθετε την τόλμη ευαίσθητων ευπατρίδων του δήμου, αλλά και την επιλογή έμπειρων ηγετών. Ηγέτες με γνώσεις εντός κι εκτός της χώρας, με βίο ανεπίληπτο και μια προσωπικότητα επιβλητική έως μυθική. Ήταν άκρως αυστηρή η επιλογή του αισυμνήτη ως αιρετού τυράννου.
Το γεγονός ότι υπήρξαν καλές επιλογές και από τις οποίες αναδείχτηκαν επιτυχημένοι ηγέτες αισυμνήτες, που όμως δεν αναφέρονται από την ιστορία, είναι μια πικρή αλήθεια. Γιατί από κακεντρέχεια των πολιτικών δεν τονίστηκε όσο θα έπρεπε ο πατριωτισμός, η δημοκρατικότητα και η υπευθυνότητα των ανδρών εκείνων του δήμου οι οποίοι πήραν το ρίσκο της επιλογής για το συμφέρον της πατρίδας. Και βέβαια μια τέτοια ιστορική απόφαση, ούτε ως πολύ σοβαρό γεγονός αναφέρεται, ούτε και το ευτυχές αποτέλεσμα για το πόσο μεγάλη ωφελιμότητα προέκυψε για τις πόλεις εκείνες οι οποίες κυβερνήθηκαν από αισυμνήτες. Και αυτή η σιωπή αδικεί πραγματικά τον ιστορικό θεσμό και την αντικειμενική αλήθεια.
Ο φιλόσοφος Αναξιμένης ο Μιλήσιος, γιος του Ευρυστράτου και μαθητής του Αναξίμανδρου, τον 6ο αιώνα π.Χ. γράφει στον Πυθαγόρα, ο οποίος είχε μεταναστεύσει στη Σικελία, ότι στην πατρίδα του τώρα απόλυτος άρχοντας είναι πια ο αισυμνήτης Ιστιαίος2.
Στους αισυμνήτες αναφέρονται ο Αριστοτέλης, ο Θεόφραστος, ο Διογένης ο Λαέρτιος, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, ο Διονύσιος ο Αλικαρνασεύς, ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος, ο Ησύχιος, ο Όμηρος, ο Πλούταρχος3, ο Παυσανίας4, και άλλοι.
Από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας αισυμνήτες αναγορεύτηκαν ο Πιττακός ο Μυτιληναίος (640-570 π.Χ.), ο σοφός νομοθέτης Σόλων (635-559 π.Χ.) ο Αθηναίος, ποιητής και πολιτικός. Ο Βίας ο Πριηνεύς (6ος αιώνας), ο Περίανδρος ο Κορίνθιος (668-584 π.Χ.) ο οποίος τελικά παρέμεινε κι ως πραγματικός τύραννος για 44 χρόνια, αλλά κι άλλοι. Αναφέρουμε τυχαία τον τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο, τον Τυννώνδα στην Εύβοια, τον Επιμένη στη Μίλητο, τον Χαιρήμωνα στην Απολλωνία, το Φοιβία στη Σάμο και το Λυκούργο Λογοθέτη, που το 1821 αναδεικνύεται από τη βουλή και το δήμο της Σάμου ως αισυμνήτης της νήσου με υπερεξουσίες.
Περιορισμένες εξουσίες αισυμνήτη έδωσαν οι Λοκροί της Ιταλίας στον νομομαθή Ζάλευκο ο οποίος κατασκεύασε το νομοθετικό πλαίσιο της πόλης, όπως και στον Χάρωνδα στην Κατάνη της Σικελίας τον 7ο αιώνα π.Χ.
Οι πολίτες της Μυτιλήνης εμπιστεύτηκαν την εξουσία στο σοφό Πιττακό (650-570 π.Χ.), γιο του θρακιώτη Υγραδίου, για δέκα χρόνια, από το 590-580 π.Χ. Ο μεγάλος σοφός κυβέρνησε τη Λέσβο δίκαια και αξιοκρατικά, «μετά χρηστότητος και συνέσεως σπανίας»3. Παρέδωσε δε τη χώρα στους πολιτικούς όταν κατοχυρώθηκε το δημοκρατικό πολίτευμα με νόμους που πρώτα εξυπηρετούσαν το δημόσιο συμφέρον και μετά την κοινωνική ευνομία και γαλήνη. Ήταν άψογος από κάθε άποψη. Αυτός είπε ότι η διαχείριση της εξουσίας αποδεικνύει το ποιόν του ανθρώπου. Και μάλιστα, όταν η διακυβέρνηση γίνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα ο χρόνος φθείρει τον κυβερνήτη.
Όταν έφεραν κάποτε μπροστά στον Πιττακό τον Αλκαίο, τον δολοφόνο του γιου του, και ο γιος του Τυρραίου έδειξε μπροστά του ειλικρινή μεταμέλεια και ζήτησε συγνώμη, ο μεγαλόψυχος «τύραννος» και πατέρας άφησε ελεύθερο τον εγκληματία λέγοντας του. «Η συγνώμη σου είναι ανώτερη από την εκδίκησή μου».
Ο Σόλωνας ο Αθηναίος (639-559 π.Χ.) κλήθηκε από την Εκκλησία του Δήμου το 594 να θεραπεύσει τις κακοδαιμονίες της Αθηναϊκής κοινωνίας, την κοινωνική αδικία, τις φιλονικίες μεταξύ των τάξεων, τις έριδες και διχοστασίες των πολιτικών, τη δημιουργία νέων θεσμών και την επιβολή των νόμων, την ειρήνευση της χώρας και την κατοχύρωση και στήριξη της δημοκρατίας. Κι έτσι ο σοφός που διακήρυττε ότι «η ισότητα δεν προκαλεί πόλεμο» αναδείχτηκε δημοκρατικά ως τύραννος των Αθηναίων και με την «σεισάχθεια» του (αποτίναξη των βαρών) λύτρωσε τους πολίτες από τα χρέη προς τους δανειστές τοκογλύφους τους κι έφερε την ισορροπία ανάμεσα σε φτωχούς και πλουσίους. Ίδρυσε την Εκκλησία του Δήμου, τη Βουλή των Τετρακοσίων, καθόρισε τον αριθμό των Εννέα Αρχόντων οι οποίοι διοικούν την πόλη, την Ηλιαία των 6.000 δικαστών, έβαλε τις βάσεις στο ιδιωτικό και το ποινικό δίκαιο, και άλλα νομοθετικά μέτρα με τα οποία κατοχύρωσε τη δημοκρατία, στην πράξη, στην Αθήνα.
Τον ωραίο όμως αυτό θεσμό, της αισυμνητείας, καταξίωσαν κι ανέδειξαν οι Ρωμαίοι, οι οποίοι βλέποντας την ωφελιμότητα του θεσμού για το έθνος τους, καθιέρωσαν τους απόλυτους μονάρχες στη διακυβέρνηση της χώρας, τους λεγόμενους ρωμαίους αυτοκράτορες. Η διαφορά είναι ότι οι μεν έλληνες αισυμνήτες είχαν αρμοδιότητα και στην παραγωγή και την ψήφιση νόμων οι δε ρωμαίοι αυτοκράτορες στερούνταν την αρμοδιότητα της νομοθετικής εξουσίας. Όπως και να έχει όμως το πράγμα, και η μια και η άλλη εξουσία αισυμνητεία, ανεξαρτήτως χρονοδιαγράμματος, θεωρούνταν νόμιμη άσκηση δημοσίου δικαίου και από τους έλληνες και από τους ρωμαίους κι όχι μια αυθαίρετη κατάσταση περιόδου δικτατορίας. Όμως το είδος αυτό της εξουσίας δεν συνιστούσε και πολίτευμα.
Ειδικότερα, έξαρση αισυμνητείας παρατηρήθηκε μετά την περίοδο παρακμής του έπους και την εμφάνιση της λυρικής ποίησης με εκπροσώπους τότε τους, Αρχίλοχο, Τυρταίο, Σόλωνα, Θεόγνι, Αρίωνα, Τέρπανδρο, Άλκμαν, Στησίχωρο, Πράξιλλο, Τελέσιλα, Φωκυλίδη, Μίμνερμο, Σαπφώ, κλπ, οι οποίοι και κατέγραψαν μέσα στα έργα τους εμπειρίες ιστορικών γεγονότων του καιρού τους. Την ίδια εποχή η κυριαρχία του Περσικού κράτους ήταν καταλυτική και οι έλληνες διανοούμενοι αναζητούσαν και διερευνούσαν τους γύρω λαούς και τα έθνη. Ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος (610-547 π.Χ.) σχεδίαζε γεωγραφικούς χάρτες του κόσμου, ο συμπατριώτης του ο Εκαταίος (545-475 π.Χ.) κατέγραφε ιστορία τον οποίο κι ακολούθησαν ο Ακουσίλαος ο Αργείος, ο Φερεκύδης ο Αθηναίος, ο Ηρόδοτος ο Αλικαρνασσεύς, ο Θουκυδίδης, κλπ.
Βιβλιογραφία
1. Νικόλαος Ζαΐρης: Ποιος ο τελευταίος Έλλην αισυμνήτης; Περιοδικό Ελληνόραμα φύλλο 19 σελ.101-105
2. Διογένης Λαέρτιος τόμος 1ος βιβλίο Β΄ κεφαλ. 6 σελ. 74 εκδόσεις Γεωργιάδη
3. Γ. Ν. Φιλάρετος: Αισυμνητεία, αισυμνήτης Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη τόμος 1ος σελ.570
4. Αριστοτέλης: Πολιτικά Γ΄9, 5 και Δ΄ 8, 2
5. Θεόφραστος: «Εν τοις περί βασιλείας» και «Αποσπάσματα»
6. Διονύσιος Αλικαρνασσεύς: «Ρωμαϊκαί αρχαιότητες» Ε΄ 73, 3, 74
7. Ε. Π. Φωτιάδης: Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου τόμος 2ος σελ. 22-23
8. Παυσανίας: Αχαϊκά 20, 1
9. «Η Ατλαντίδα» http:www.atlanteans.gr/Biografies.htm
10.Δημήτρης Ν. Λύρας: Η πρώιμη Ελληνική ιστοριογραφία μέχρι τον Ησίοδο περιοδικό Αγωγή φύλλο 72/2008 σελ-57-64
11. Όμηρος: Οδύσσεια εκδόσεις Ντιαγκοστίνι 2005 τόμος α΄ μετάφραση Ν. Νικολίτση (θ 256-259)
Του Τηλέμαχου Τσελεπίδη
Αυτό βέβαια υπήρξε για τον ελληνισμό, ένα διαχρονικά πρόβλημα από αρχαιοτάτων χρόνων κι άλλωστε είναι κι επίκαιρο στην εποχή μας, όπου υπάρχουν πλήθος κοινωνικά, οικονομικά κι εθνικά αδιέξοδα και με το ένα τέταρτο του ελληνικού λαού στα όρια της φτώχειας. Μια κατάντια όχι τυχαία, αλλά έχει αίτιό της την ανικανότητα των πολιτικών κομμάτων τα οποία δεν μπόρεσαν να διαχειριστούν εθνικά, οικονομικά και κοινωνικά θέματα και προβλήματα εθνικής ασφαλείας. Η ανασφάλεια του πολίτη έφτασε στο απροχώρητο. Κινδυνεύει η ζωή του μέρα μεσημέρι και μέσα στο σπίτι του από ένοπλους παράνομους οι οποίοι κατέκλυσαν τη χώρα, ξένοι και ντόπιοι, και οι οποίοι απόχτησαν περισσότερα δικαιώματα κι από τα θύματά τους!...
Η αξιοπρέπεια και το φιλότιμο του έλληνα πετάχτηκαν στα σκουπίδια. Όλος ο πολιτικός κόσμος, στα μάτια των πολιτών, φαίνεται αναξιόπιστος και η εξαχρείωση του δημόσιου τομέα πνίγει θανάσιμα την ανάπτυξη. Τα νοικοκυριά είναι βουτηγμένα στα χρέη. Εκατόν είκοσι χιλιάδες στεγαστικά δάνεια είναι ληξιπρόθεσμα κι απαιτητά και 400.000 νοικοκυριά, με χρέη στις τράπεζες, έφτασαν στο κόκκινο. Οι μισθοί πείνας και η χλιδή των προνομιούχων παραγόντων και πολιτικών προκαλούν τη νοημοσύνη κάθε λογικού πολίτη. Ποιος θα μας βγάλει από το αδιέξοδο;
Το πρόσωπο του αισυμνήτη βέβαια έπρεπε να ήταν ανεπίληπτο. Ο ηγέτης που θα αναλάμβανε τέτοιες ευθύνες έπρεπε να είχε πολλαπλές ικανότητες και απόλυτη κοινωνική αποδοχή και καταξίωση. Να είχε βαθιά πνευματικότητα κι αναγνωρισμένο ηθικό και κοινωνικό κύρος, ακέραιο χαρακτήρα, αλλά και η προσωπικότητά του να ενέπνεε βεβαιότητα ότι δεν θα εκμεταλλεύονταν την ευκαιρία για να γίνει δικτάτορας στον τόπο του εις το διηνεκές. Αμέσως μετά την δρομολόγηση των μέτρων και αποφάσεων και την ομαλοποίηση των πραγμάτων ο αισυμνήτης είχε υποχρέωση να επαναφέρει τη χώρα σε Δημοκρατική διακυβέρνηση παραδίδοντας τις εξουσίες σε εκλεγμένους πολιτικούς. Οι αισυμνήτες πάντα λογοδοτούσαν στο λαό και δεν ήταν ασύδοτοι. Και προ πάντων η εξουσία τους διαρκούσε όσο το πρόβλημα δεν είχε επιλυθεί. Η αναστολή του πολιτεύματος και οι έκτακτες εξουσίες τις οποίες τους ανέθεταν ήταν άλλωστε μια προσωρινή κατάσταση.
Βέβαια τα μέτρα που θα έπαιρναν θα ήταν αυστηρά, σκληρά και αντιδημοτικά, αλλά προς τη σωστή κατεύθυνση. Πολλές φορές μάλιστα ήταν δικτατορικά, αλλά κι αναπόφευκτα. Και ήταν πολύ φυσικό να δημιουργείται, για τους αισυμνήτες, κλίμα δυσφορίας και δυσανασχέτησης του λαού. Τέτοιες αποστολές, όμως, απαιτούσαν θυσίες αμφίπλευρες.
Όμως η αισυμνητεία, εν τέλει, ήτοι η αιρετή τυραννία3 ήταν ένας δημοκρατικός θεσμός. Ένας θεσμός πολύ καθοριστικός για τις τύχες ενός τόπου. Γι΄ αυτό και προϋπόθετε την τόλμη ευαίσθητων ευπατρίδων του δήμου, αλλά και την επιλογή έμπειρων ηγετών. Ηγέτες με γνώσεις εντός κι εκτός της χώρας, με βίο ανεπίληπτο και μια προσωπικότητα επιβλητική έως μυθική. Ήταν άκρως αυστηρή η επιλογή του αισυμνήτη ως αιρετού τυράννου.
Το γεγονός ότι υπήρξαν καλές επιλογές και από τις οποίες αναδείχτηκαν επιτυχημένοι ηγέτες αισυμνήτες, που όμως δεν αναφέρονται από την ιστορία, είναι μια πικρή αλήθεια. Γιατί από κακεντρέχεια των πολιτικών δεν τονίστηκε όσο θα έπρεπε ο πατριωτισμός, η δημοκρατικότητα και η υπευθυνότητα των ανδρών εκείνων του δήμου οι οποίοι πήραν το ρίσκο της επιλογής για το συμφέρον της πατρίδας. Και βέβαια μια τέτοια ιστορική απόφαση, ούτε ως πολύ σοβαρό γεγονός αναφέρεται, ούτε και το ευτυχές αποτέλεσμα για το πόσο μεγάλη ωφελιμότητα προέκυψε για τις πόλεις εκείνες οι οποίες κυβερνήθηκαν από αισυμνήτες. Και αυτή η σιωπή αδικεί πραγματικά τον ιστορικό θεσμό και την αντικειμενική αλήθεια.
Ο φιλόσοφος Αναξιμένης ο Μιλήσιος, γιος του Ευρυστράτου και μαθητής του Αναξίμανδρου, τον 6ο αιώνα π.Χ. γράφει στον Πυθαγόρα, ο οποίος είχε μεταναστεύσει στη Σικελία, ότι στην πατρίδα του τώρα απόλυτος άρχοντας είναι πια ο αισυμνήτης Ιστιαίος2.
Στους αισυμνήτες αναφέρονται ο Αριστοτέλης, ο Θεόφραστος, ο Διογένης ο Λαέρτιος, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, ο Διονύσιος ο Αλικαρνασεύς, ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος, ο Ησύχιος, ο Όμηρος, ο Πλούταρχος3, ο Παυσανίας4, και άλλοι.
Από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας αισυμνήτες αναγορεύτηκαν ο Πιττακός ο Μυτιληναίος (640-570 π.Χ.), ο σοφός νομοθέτης Σόλων (635-559 π.Χ.) ο Αθηναίος, ποιητής και πολιτικός. Ο Βίας ο Πριηνεύς (6ος αιώνας), ο Περίανδρος ο Κορίνθιος (668-584 π.Χ.) ο οποίος τελικά παρέμεινε κι ως πραγματικός τύραννος για 44 χρόνια, αλλά κι άλλοι. Αναφέρουμε τυχαία τον τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο, τον Τυννώνδα στην Εύβοια, τον Επιμένη στη Μίλητο, τον Χαιρήμωνα στην Απολλωνία, το Φοιβία στη Σάμο και το Λυκούργο Λογοθέτη, που το 1821 αναδεικνύεται από τη βουλή και το δήμο της Σάμου ως αισυμνήτης της νήσου με υπερεξουσίες.
Περιορισμένες εξουσίες αισυμνήτη έδωσαν οι Λοκροί της Ιταλίας στον νομομαθή Ζάλευκο ο οποίος κατασκεύασε το νομοθετικό πλαίσιο της πόλης, όπως και στον Χάρωνδα στην Κατάνη της Σικελίας τον 7ο αιώνα π.Χ.
Οι πολίτες της Μυτιλήνης εμπιστεύτηκαν την εξουσία στο σοφό Πιττακό (650-570 π.Χ.), γιο του θρακιώτη Υγραδίου, για δέκα χρόνια, από το 590-580 π.Χ. Ο μεγάλος σοφός κυβέρνησε τη Λέσβο δίκαια και αξιοκρατικά, «μετά χρηστότητος και συνέσεως σπανίας»3. Παρέδωσε δε τη χώρα στους πολιτικούς όταν κατοχυρώθηκε το δημοκρατικό πολίτευμα με νόμους που πρώτα εξυπηρετούσαν το δημόσιο συμφέρον και μετά την κοινωνική ευνομία και γαλήνη. Ήταν άψογος από κάθε άποψη. Αυτός είπε ότι η διαχείριση της εξουσίας αποδεικνύει το ποιόν του ανθρώπου. Και μάλιστα, όταν η διακυβέρνηση γίνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα ο χρόνος φθείρει τον κυβερνήτη.
Όταν έφεραν κάποτε μπροστά στον Πιττακό τον Αλκαίο, τον δολοφόνο του γιου του, και ο γιος του Τυρραίου έδειξε μπροστά του ειλικρινή μεταμέλεια και ζήτησε συγνώμη, ο μεγαλόψυχος «τύραννος» και πατέρας άφησε ελεύθερο τον εγκληματία λέγοντας του. «Η συγνώμη σου είναι ανώτερη από την εκδίκησή μου».
Ο Σόλωνας ο Αθηναίος (639-559 π.Χ.) κλήθηκε από την Εκκλησία του Δήμου το 594 να θεραπεύσει τις κακοδαιμονίες της Αθηναϊκής κοινωνίας, την κοινωνική αδικία, τις φιλονικίες μεταξύ των τάξεων, τις έριδες και διχοστασίες των πολιτικών, τη δημιουργία νέων θεσμών και την επιβολή των νόμων, την ειρήνευση της χώρας και την κατοχύρωση και στήριξη της δημοκρατίας. Κι έτσι ο σοφός που διακήρυττε ότι «η ισότητα δεν προκαλεί πόλεμο» αναδείχτηκε δημοκρατικά ως τύραννος των Αθηναίων και με την «σεισάχθεια» του (αποτίναξη των βαρών) λύτρωσε τους πολίτες από τα χρέη προς τους δανειστές τοκογλύφους τους κι έφερε την ισορροπία ανάμεσα σε φτωχούς και πλουσίους. Ίδρυσε την Εκκλησία του Δήμου, τη Βουλή των Τετρακοσίων, καθόρισε τον αριθμό των Εννέα Αρχόντων οι οποίοι διοικούν την πόλη, την Ηλιαία των 6.000 δικαστών, έβαλε τις βάσεις στο ιδιωτικό και το ποινικό δίκαιο, και άλλα νομοθετικά μέτρα με τα οποία κατοχύρωσε τη δημοκρατία, στην πράξη, στην Αθήνα.
Τον ωραίο όμως αυτό θεσμό, της αισυμνητείας, καταξίωσαν κι ανέδειξαν οι Ρωμαίοι, οι οποίοι βλέποντας την ωφελιμότητα του θεσμού για το έθνος τους, καθιέρωσαν τους απόλυτους μονάρχες στη διακυβέρνηση της χώρας, τους λεγόμενους ρωμαίους αυτοκράτορες. Η διαφορά είναι ότι οι μεν έλληνες αισυμνήτες είχαν αρμοδιότητα και στην παραγωγή και την ψήφιση νόμων οι δε ρωμαίοι αυτοκράτορες στερούνταν την αρμοδιότητα της νομοθετικής εξουσίας. Όπως και να έχει όμως το πράγμα, και η μια και η άλλη εξουσία αισυμνητεία, ανεξαρτήτως χρονοδιαγράμματος, θεωρούνταν νόμιμη άσκηση δημοσίου δικαίου και από τους έλληνες και από τους ρωμαίους κι όχι μια αυθαίρετη κατάσταση περιόδου δικτατορίας. Όμως το είδος αυτό της εξουσίας δεν συνιστούσε και πολίτευμα.
Ειδικότερα, έξαρση αισυμνητείας παρατηρήθηκε μετά την περίοδο παρακμής του έπους και την εμφάνιση της λυρικής ποίησης με εκπροσώπους τότε τους, Αρχίλοχο, Τυρταίο, Σόλωνα, Θεόγνι, Αρίωνα, Τέρπανδρο, Άλκμαν, Στησίχωρο, Πράξιλλο, Τελέσιλα, Φωκυλίδη, Μίμνερμο, Σαπφώ, κλπ, οι οποίοι και κατέγραψαν μέσα στα έργα τους εμπειρίες ιστορικών γεγονότων του καιρού τους. Την ίδια εποχή η κυριαρχία του Περσικού κράτους ήταν καταλυτική και οι έλληνες διανοούμενοι αναζητούσαν και διερευνούσαν τους γύρω λαούς και τα έθνη. Ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος (610-547 π.Χ.) σχεδίαζε γεωγραφικούς χάρτες του κόσμου, ο συμπατριώτης του ο Εκαταίος (545-475 π.Χ.) κατέγραφε ιστορία τον οποίο κι ακολούθησαν ο Ακουσίλαος ο Αργείος, ο Φερεκύδης ο Αθηναίος, ο Ηρόδοτος ο Αλικαρνασσεύς, ο Θουκυδίδης, κλπ.
Βιβλιογραφία
1. Νικόλαος Ζαΐρης: Ποιος ο τελευταίος Έλλην αισυμνήτης; Περιοδικό Ελληνόραμα φύλλο 19 σελ.101-105
2. Διογένης Λαέρτιος τόμος 1ος βιβλίο Β΄ κεφαλ. 6 σελ. 74 εκδόσεις Γεωργιάδη
3. Γ. Ν. Φιλάρετος: Αισυμνητεία, αισυμνήτης Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη τόμος 1ος σελ.570
4. Αριστοτέλης: Πολιτικά Γ΄9, 5 και Δ΄ 8, 2
5. Θεόφραστος: «Εν τοις περί βασιλείας» και «Αποσπάσματα»
6. Διονύσιος Αλικαρνασσεύς: «Ρωμαϊκαί αρχαιότητες» Ε΄ 73, 3, 74
7. Ε. Π. Φωτιάδης: Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου τόμος 2ος σελ. 22-23
8. Παυσανίας: Αχαϊκά 20, 1
9. «Η Ατλαντίδα» http:www.atlanteans.gr/Biografies.htm
10.Δημήτρης Ν. Λύρας: Η πρώιμη Ελληνική ιστοριογραφία μέχρι τον Ησίοδο περιοδικό Αγωγή φύλλο 72/2008 σελ-57-64
11. Όμηρος: Οδύσσεια εκδόσεις Ντιαγκοστίνι 2005 τόμος α΄ μετάφραση Ν. Νικολίτση (θ 256-259)
Του Τηλέμαχου Τσελεπίδη
Σάββατο 6 Νοεμβρίου 2010
Οστρακισμός
Οστρακισμός ή εξοστρακισμός ήταν μία διαδικασία ψηφοφορίας με την οποία αποφασιζόταν ελεύθερα, άνευ δίκης, η υποχρεωτική εξορία ή όχι ενός ατόμου που κρινόταν επικίνδυνο για την πόλη. Ο οστρακισμός εφαρμοζόταν στην αρχαία Αθήνα, από όπου τον πήραν και οι άλλες πόλεις με δημοκρατικό πολίτευμα.
Στην εισαγωγή του μέτρου αυτού εναντίον των επίδοξων τυράννων συνέτεινε ο φόβος των Αθηναίων για την εγκαθίδρυση τυραννίδας και για το λόγο αυτό αρκετές φορές εξορίστηκαν πολίτες που είχαν αποκτήσει μεγάλη δημοτικότητα και πολιτική δύναμη, τις οποίες θεωρήθηκε ότι θα τις χρησιμοποιούσαν κατά των συμφερόντων του δήμου. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη (Aθηναίων πολιτεία 22.4) ο νόμος καθιερώθηκε από τον Κλεισθένη το 508/7 π.Χ.
Η Εκκλησία του δήμου στην έκτη πρυτανεία συζητούσε, εάν έπρεπε το χρόνο εκείνο, να εφαρμοσθεί ή όχι οστρακισμός. Στην περίπτωση που ψήφιζε υπέρ, τότε στην όγδοη πρυτανεία κάθε πολίτης έγραφε σε ένα όστρακο, δηλαδή σε ένα θραύσμα αγγείου, το όνομα του Αθηναίου που ήθελε να τιμωρηθεί. Για να εφαρμοστεί ο οστρακισμός σύμφωνα με ορισμένους μελετητές έπρεπε η Εκκλησία να συγκεντρώσει έξι χιλιάδες πολίτες, οπότε εξοριζόταν εκείνος το όνομα του οποίου ήταν γραμμένο στα περισσότερα όστρακα ή σύμφωνα με άλλους έπρεπε να μαζευτούν έξι χιλιάδες όστρακα που θα καταδίκαζαν τον ίδιο Αθηναίο.
Ο οστρακισμός γινόταν ως εξής: έφραζαν την Αγορά και δημιουργούσαν έτσι έναν περίβολο, που τον διαιρούσαν σε 10 τμήματα, με κοινή είσοδο. Σε αυτά εισερχόταν κάθε πολίτης, ανάλογα με τη φυλή που ανήκε και άφηνε ένα όστρακο (θραύσμα πήλινου αγγείου), όπου είχε γράψει το όνομα του πολίτη του οποίου την εξορία επιθυμούσε. Για να εξοριστεί κάποιος έπρεπε το όνομά του να βρεθεί σε περισσότερα από 6.000 όστρακα. Ο πολίτης που καταδικαζόταν είχε διορία δέκα ημερών για να τακτοποιήσει τις προσωπικές του υποθέσεις. Αρχικά, η εξορία διαρκούσε δέκα χρόνια αλλά αργότερα μειώθηκε σε πέντε.
Μετά, μπορούσε να επιστρέψει στην Αθήνα. Στο διάστημα της εξορίας του δεν έχανε ούτε την ιδιότητα του πολίτη ούτε την περιουσία του.
Ο οστρακισμός θεσπίστηκε αρχικά ως ένα μέσο προστασίας του δημοκρατικού πολιτεύματος. Αργότερα όμως,ο θεσμός αυτός έχασε βαθμιαία τη σημασία του, διότι χρησιμοποιήθηκε από τις διάφορες παρατάξεις σαν τρόπος απαλλαγής και εξόντωσης πολιτικών αντιπάλων.
Οι Αθηναίοι που είναι γνωστό ότι εξοστρακίστηκαν είναι οι ακόλουθοι (κατά χρονική σειρά):
487 π.Χ. − Ίππαρχος του Χάρμου, συγγενής του Πεισίστρατου
486 π.Χ. – Μεγακλής του Ιπποκράτη, ανιψιός του Κλεισθένη. Ο Μεγακλής εξοστρακίστηκε δύο φορές σύμφωνα με τον Λυσία.
485 π.Χ. — Καλλίξενος, ανιψιός του Κλεισθένη και αρχηγός των Αλκμαιωνιδών εκείνο το διάστημα (οι πληροφορίες για τον Καλλίξενο είναι αβέβαιες).
484 π.Χ. — Ξάνθιππος του Αρίφρονα, πατέρας του Περικλή
482 π.Χ. — Αριστείδης του Λυσιμάχου.
471 π.Χ. — Θεμιστοκλής του Νεοκλέους (το 471 π.Χ. ή νωρίτερα)
461 π.Χ. — Κίμων του Μιλτιάδη
460 π.Χ. — Αλκιβιάδης του Κλεινία, παππούς του Αλκιβιάδη του Πελοποννησιακού Πολέμου.
457 π.Χ. — Μένων του Μενεκλίδη (αβέβαιο)
442 π.Χ. — Θουκυδίδης του Μιλησία (δεν πρόκειται για τον ιστορικό Θουκυδίδη)
Δεκαετία του 440 π.Χ. — Καλλίας του Διδύμου (αβέβαιο)
Δεκαετία του 440 π.Χ. — Δάμων του Δαμονίδη (αβέβαιο)
416 π.Χ. — Υπέρβολος του Αντιφάνη
Στην εισαγωγή του μέτρου αυτού εναντίον των επίδοξων τυράννων συνέτεινε ο φόβος των Αθηναίων για την εγκαθίδρυση τυραννίδας και για το λόγο αυτό αρκετές φορές εξορίστηκαν πολίτες που είχαν αποκτήσει μεγάλη δημοτικότητα και πολιτική δύναμη, τις οποίες θεωρήθηκε ότι θα τις χρησιμοποιούσαν κατά των συμφερόντων του δήμου. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη (Aθηναίων πολιτεία 22.4) ο νόμος καθιερώθηκε από τον Κλεισθένη το 508/7 π.Χ.
Η Εκκλησία του δήμου στην έκτη πρυτανεία συζητούσε, εάν έπρεπε το χρόνο εκείνο, να εφαρμοσθεί ή όχι οστρακισμός. Στην περίπτωση που ψήφιζε υπέρ, τότε στην όγδοη πρυτανεία κάθε πολίτης έγραφε σε ένα όστρακο, δηλαδή σε ένα θραύσμα αγγείου, το όνομα του Αθηναίου που ήθελε να τιμωρηθεί. Για να εφαρμοστεί ο οστρακισμός σύμφωνα με ορισμένους μελετητές έπρεπε η Εκκλησία να συγκεντρώσει έξι χιλιάδες πολίτες, οπότε εξοριζόταν εκείνος το όνομα του οποίου ήταν γραμμένο στα περισσότερα όστρακα ή σύμφωνα με άλλους έπρεπε να μαζευτούν έξι χιλιάδες όστρακα που θα καταδίκαζαν τον ίδιο Αθηναίο.
Ο οστρακισμός γινόταν ως εξής: έφραζαν την Αγορά και δημιουργούσαν έτσι έναν περίβολο, που τον διαιρούσαν σε 10 τμήματα, με κοινή είσοδο. Σε αυτά εισερχόταν κάθε πολίτης, ανάλογα με τη φυλή που ανήκε και άφηνε ένα όστρακο (θραύσμα πήλινου αγγείου), όπου είχε γράψει το όνομα του πολίτη του οποίου την εξορία επιθυμούσε. Για να εξοριστεί κάποιος έπρεπε το όνομά του να βρεθεί σε περισσότερα από 6.000 όστρακα. Ο πολίτης που καταδικαζόταν είχε διορία δέκα ημερών για να τακτοποιήσει τις προσωπικές του υποθέσεις. Αρχικά, η εξορία διαρκούσε δέκα χρόνια αλλά αργότερα μειώθηκε σε πέντε.
Μετά, μπορούσε να επιστρέψει στην Αθήνα. Στο διάστημα της εξορίας του δεν έχανε ούτε την ιδιότητα του πολίτη ούτε την περιουσία του.
Ο οστρακισμός θεσπίστηκε αρχικά ως ένα μέσο προστασίας του δημοκρατικού πολιτεύματος. Αργότερα όμως,ο θεσμός αυτός έχασε βαθμιαία τη σημασία του, διότι χρησιμοποιήθηκε από τις διάφορες παρατάξεις σαν τρόπος απαλλαγής και εξόντωσης πολιτικών αντιπάλων.
Οι Αθηναίοι που είναι γνωστό ότι εξοστρακίστηκαν είναι οι ακόλουθοι (κατά χρονική σειρά):
487 π.Χ. − Ίππαρχος του Χάρμου, συγγενής του Πεισίστρατου
486 π.Χ. – Μεγακλής του Ιπποκράτη, ανιψιός του Κλεισθένη. Ο Μεγακλής εξοστρακίστηκε δύο φορές σύμφωνα με τον Λυσία.
485 π.Χ. — Καλλίξενος, ανιψιός του Κλεισθένη και αρχηγός των Αλκμαιωνιδών εκείνο το διάστημα (οι πληροφορίες για τον Καλλίξενο είναι αβέβαιες).
484 π.Χ. — Ξάνθιππος του Αρίφρονα, πατέρας του Περικλή
482 π.Χ. — Αριστείδης του Λυσιμάχου.
471 π.Χ. — Θεμιστοκλής του Νεοκλέους (το 471 π.Χ. ή νωρίτερα)
461 π.Χ. — Κίμων του Μιλτιάδη
460 π.Χ. — Αλκιβιάδης του Κλεινία, παππούς του Αλκιβιάδη του Πελοποννησιακού Πολέμου.
457 π.Χ. — Μένων του Μενεκλίδη (αβέβαιο)
442 π.Χ. — Θουκυδίδης του Μιλησία (δεν πρόκειται για τον ιστορικό Θουκυδίδη)
Δεκαετία του 440 π.Χ. — Καλλίας του Διδύμου (αβέβαιο)
Δεκαετία του 440 π.Χ. — Δάμων του Δαμονίδη (αβέβαιο)
416 π.Χ. — Υπέρβολος του Αντιφάνη
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)